Avansert søk

Nynorskordboka 15 oppslagsord

dreie

dreia

verb

Opphav

frå lågtysk

Tyding og bruk

få til å svive rundt ein akse;
sveive, svinge (2), snu (2, 1), vri (2, 1)
Døme
- dreie rattet;
- dreie på rattet;
- dreie på hovudet
ta ei ny retning
Døme
- vinden dreier vestleg
runde til, forme (eit emne som roterer) med skjerereiskap;
svarve (2)
Døme
- dreie ein bolle
forme, til dømes leirgods, ved hjelp av dreieskive (1)
slå (2, 1)
Døme
- dreie til ein

Faste uttrykk

dreie av
manøvrere frå vinden eller kursen
dreie hovudet rundt på
gjere nokon forvirra;
gjere nokon forelska i seg
dreie rundt veslefingeren
ha makta over
dreie seg om
1. snu seg rundt
  dreie seg om på hælen
2. handle om, gjelde
  det er pengar att, det kan dreie seg om 50 000 kr

tak 2

substantiv inkjekjønn

Opphav

norrønt tak

Tyding og bruk

det å ta (1);
grep (1)
Døme
- få godt tak;
- ta tak i tauet;
- sleppe taket i rattet;
- ho greip tak i armen hans
det at noko festar seg;
feste, hald
Døme
- få tak med spettet;
- elden fekk tak;
- vinteren sleppte taket
herredøme, kontroll
Døme
- ho har eit tak på meg;
- få taket på motstandaren;
- læraren har mista taket på elevane
(kraftig) rørsle med arm, hand eller reiskap;
strøk, drag
Døme
- symje med rolege tak;
- eit tak med ljåen;
- eit tak på fela
- - spadetak
  - symjetak
  - åretak
det å takast (2);
styrkeprøve
Døme
- ta eit tak med nokon
- - basketak
  - ryggtak
det å anstrengje seg;
fysisk eller mentalt krafttak;
pårøyning
Døme
- ta det tyngste taket;
- eit liv med harde stunder og tunge tak
kraft og mot til å gjere noko;
viljestyrke, framtak (2)
Døme
- det er ikkje tak i han
brått åtak av sjukdom, smerte eller liknande;
ri (1, 1)
Døme
- sjukdomen kjem i harde tak
avgrensa strekning;
(kort) periode;
einskilt tilfelle;
bolk, etappe, rykk
Døme
- i eitt tak;
- rykkje fram i tak;
- arbeide i tak;
- dei måtte vente eit tak
del av reiskap som ein held i;
jamfør handtak (1)
brukt som etterledd i samansetningar: stad der ein tek ut noko
- - grustak
  - sandtak

Faste uttrykk

ta seg på tak
ta seg saman
tak om tak
av og til

vrake

vraka

verb

kløyvd infinitiv: vraka

Opphav

av lågtysk wraken eller av vrak (

Tyding og bruk

forkaste som ueigna;
forsmå (1), vise bort;
kaste (2, 4)
Døme
- vrake eit framlegg;
- jenta vraka guten
om vrakar: granske varekvalitet og skilje ut det som ikkje held mål
Døme
- vrake fisk;
- vrake tømmer
gjere til vrak;
øydeleggje
Døme
- han sovna ved rattet og vraka bilen

Faste uttrykk

velje og vrake
ta det ein helst vil ha
det er berre å velje og vrake frå menyen;
du kan velje og vrake frå eit utval italienske vinar

svinge

svinga

verb

Opphav

frå tysk

Tyding og bruk

føre noko i boge
Døme
- svinge sverdet;
- ho svingar øksa;
- han svingar armane langs sida
føre noko i ei ny lei;
endre retning;
snu, dreie, vende
Døme
- svinge båten rundt;
- båten svinga rundt neset;
- bilen svinga opp framfor døra;
- svinge på rattet
vere i rørsle att og fram
Døme
- pendelen svingar;
- greinene på treet svinga
veksle mellom ulike tilstandar;
variere (1)
Døme
- prisane svinga sterkt;
- svinge mellom vonløyse og tru;
- folkemeininga svingar
- brukt som adjektiv:
  svingande prisar;
  svingande humør
om musikk: ha rytmisk driv
Døme
- musikken svinga bra;
- orkesteret fekk det til å svinge
- brukt som adjektiv:
  svingande jazz;
  svingande felespel
i overført tyding: vere prega av driv og intensitet
Døme
- det svingar av den lokale fotballen
brukt i eid
Døme
- kom deg vekk, for svingande!

Faste uttrykk

svinge seg
1. dreie seg rundt;
  danse
  svinge seg i dansen
2. slengje seg i ei boge
  svinge seg frå grein til grein;
  svinge seg over gjerdet
3. bukte seg;
  gå i svingar
  vegen svingar seg oppover lia
svinge seg opp
kome seg opp i ein høgare posisjon
svinge seg opp til velstand;
han svinga seg opp med politiske knep

ratt 1

substantiv inkjekjønn

Opphav

av lågtysk rat ‘hjul’

Tyding og bruk

styrehjul på fartøy eller køyretøy

Døme

føraren vrir på rattet

Faste uttrykk

bak/ved rattet
i førarsetet
sitje bak rattet;
setje seg bak rattet i ein traktor;
sovne ved rattet
ha ei hand på rattet
vere med og bestemme

jern, jarn

substantiv inkjekjønn

Opphav

norrønt jarn, járn

Tyding og bruk

metallisk grunnstoff (1) med atomnummer 26;
kjemisk symbol Fe
Døme
- hardt jern;
- ei stong av jern;
- malm som inneheld mykje jern
medisin som inneheld jernsambindingar
Døme
- ta jern for å auke blodprosenten
gjenstand eller reiskap av jern
- - brekkjern
  - hoggjern
  - skrujern
  - vaffeljern
energisk person
Døme
- han er eit jern til å drive på

Faste uttrykk

gje jernet
1. gje full gass
  han gjev jernet bak rattet
2. yte maksimalt
  musikarane gjev jernet
ha mange jern i elden
ha mange oppgåver samtidig
helse av jern
sterk helse
leggje i jern
setje hand- eller fotjern (på nokon)
smi medan jernet er varmt
nytte eit lagleg høve når det byr seg

bak 3

preposisjon

Opphav

norrønt (á) bak; same opphav som bak (

Tyding og bruk

på motsett side av, på baksida av;
attanfor (1);
bakanfor, etter;
motsett føre (3 og framfor
Døme
- det er nokon bak oss;
- liggje bak ein stein;
- andremann kom i mål like bak vinnaren
om tid: tidlegare, før
Døme
- det vi har arva frå generasjonane bak oss;
- ha 10 år på sjøen bak seg
i overført tyding: som er skuldig i, som har æra for
Døme
- drivkrafta bak festivalen;
- oppfinnaren bak telefonen;
- personen bak innbrotet
i overført tyding: til støtte for, på same side som
Døme
- ha folket bak seg;
- ha fleirtal bak forslaget
brukt som adverb: på, ved eller i den bakarste delen av noko
Døme
- stå langt bak i salen;
- setje seg bak;
- buksa har hol bak;
- sjå bak i boka;
- få eit spark bak

Faste uttrykk

bak fram
med baksida fram
setje på seg lua bak fram
bak/innanfor murane
i fengsel
sitje fleire år bak murane
bak/ved rattet
i førarsetet
sitje bak rattet;
setje seg bak rattet i ein traktor;
sovne ved rattet
bak ryggen
i løynd, utan at ein viss person veit om det
diskutere noko bak ryggen på nokon;
dei har gått bak ryggen på oss
leggje bak seg
1. forlate, passere
  leggje fleire mil bak seg;
  leggje fjella bak seg
2. gjere seg ferdig med
  prøve å leggje det vonde bak seg;
  dei har lagt den bitre konflikten bak seg
liggje bak
vere (løynd) føresetnad, årsak, grunn, føremål eller liknande
det ligg noko meir bak denne avgjerda;
eg veit ikkje kva som ligg bak
stå bak
1. ha æra eller ansvar for;
  vere skuldig i
  stå bak ein idé;
  stå bak store utslepp;
  to personar stod bak innbrotet
2. stille seg bak;
  støtte eller vere for
  eit fleirtal på Stortinget står bak forslaget

stupfull

adjektiv

Tyding og bruk

svært rusa

Døme

ho var stupfull da ho sette seg bak rattet

slark 2

substantiv inkjekjønn

Tyding og bruk

det å sitje eller henge laust;

daudgang, kipp (1)

Døme

slark i hjullageret;
slark i rattet

gje jernet

Tyding og bruk

Sjå: jern

gje full gass
Døme
- han gjev jernet bak rattet
yte maksimalt
Døme
- musikarane gjev jernet

Resultat per side: