Avansert søk

Vanleg søk

Bokmålsordboka 290 oppslagsord

betale

verb

Uttale

betaˊle

Opphav

av lavtysk betalen, av talen ‘telle, betale’

Betydning og bruk

gi ut penger for noe en skylder eller kjøper;
lønne, gjøre opp
Eksempel
- betale for seg;
- betale husleie;
- bli dømt til å betale erstatning;
- betale for middagen;
- betale skatt;
- betale med kort;
- ta seg godt betalt
i overført betydning: svi, bøte for;
gjengjelde;
unngjelde
Eksempel
- dette skal du få betale dyrt for

Faste uttrykk

betale prisen
få lide for;
svi (1, 3) for
barnefamiliene må betale prisen for lav barnehagedekning;
miljøet betaler prisen for videre utvinning
betale seg
lønne seg, svare seg
investeringen betaler seg i lengden;
ymdykhet betaler seg

Artikkelside

æressak

substantiv hunkjønn eller hankjønn

Betydning og bruk

noe en føler seg æresforpliktet til

Eksempel

det var en æressak for ham å betale spillegjelden

Artikkelside

æresmedlem

substantiv intetkjønn

Betydning og bruk

person som er valgt til medlem av en forening eller lignende som en gunstbevisning, og som vanligvis er unntatt plikter som å betale kontingent eller lignende

Eksempel

være æresmedlem i Den Norske Turistforening

Artikkelside

jegeravgift

substantiv hunkjønn eller hankjønn

Betydning og bruk

avgift en må betale for å drive jakt, felling eller fangst i Norge

Artikkelside

villig

adjektiv

Opphav

norrønt viljugr; beslektet med vilje og ville (

Betydning og bruk

klar til å gjøre det som ønskes eller kreves
Eksempel
- være villig til å hjelpe;
- folk er villige til å betale ganske mye for et sånt hus;
- være villig til å ofre livet for noe;
- finne noen som er villige til å støtte saken med penger
- - kampvillig
  - offervillig
  - risikovillig
- brukt som adverb:
  si seg villig til noe
som uten vanskeligheter gjør eller går med på noe
Eksempel
- finne en villig person å sjekke opp;
- arbeide med villige hender;
- flink og villig;
- en villig plante
- - arbeidsvillig
  - lærevillig
  - samarbeidsvillig
- brukt som adverb:
  fisken bet villig;
  villig innrømme noe;
  hun fulgte villig med til rektors kontor

Faste uttrykk

villig vekk
i ett sett;
stadig, gjerne
hun fortalte villig vekk om pinlige hendelser fra eget liv;
komikeren fleipet villig vekk om eget utseende

Artikkelside

vekt

substantiv hunkjønn eller hankjønn

Opphav

norrønt vekt; fra lavtysk

Betydning og bruk

kraft som et legeme virker på et underlag med;
tyngde (1)
Eksempel
- gå ned i vekt;
- selge fisk etter vekt;
- bære vekten av noe;
- legge vekten sin oppå noe;
- fordele vekten på begge sider av båten;
- flytte vekten over på det andre beinet
- - egenvekt
  - fødselsvekt
  - kroppsvekt
  - undervekt
i overført betydning: følelsesmessig byrde;
tyngde (4)
Eksempel
- segne under vekten av ansvaret;
- kjenne vekten av noens giftige blikk
vektsystem
Eksempel
- bruke titallssystemet i mål og vekt
så mye av en vare som en veier på én gang
Eksempel
- betale hundre kroner vekten for tørrfisk
redskap eller instrument til å veie med
Eksempel
- gå på vekta;
- veie noe på vekta
- - badevekt
  - brevvekt
gjenstand med en viss vekt, brukt til å trene kroppsstyrke med;
manual (1, 1)
Eksempel
- trene med vekter;
- løfte vekter
i astrologi: person som er født i stjernetegnet Vekten (mellom 24. september og 23. oktober)
Eksempel
- hun er vekt
i idrett: vektklasse i visse idretter, særlig kampidretter
- - bantamvekt
  - cruiservekt
  - fluevekt
  - lettvekt
  - tungvekt

Faste uttrykk

i løs vekt
om vare: som ikke er pakket og veid på forhånd
kjøpe godteri i løs vekt;
spesialbutikker selger kaffe i løs vekt
legge vekt på
la (noe) telle sterkt;
gi stor betydning
hun legger vekt på at hun ikke er religiøs;
det legges stor vekt på stil og eleganse;
komiteen la stor vekt på tidligere arbeidserfaring

Artikkelside

ekstra

adjektiv

Opphav

fra latin ‘utenfor’

Betydning og bruk

uvanlig, særlig
Eksempel
- det krever ekstra påpasselighet
- brukt som adverb:
  ekstra god kvalitet;
  er det noe ekstra på ferde?
- brukt som substantiv:
  det lille ekstra
i tillegg
Eksempel
- du har skaffet meg mye ekstra bryderi;
- et ekstra ullteppe;
- ta en ekstra kopi
- brukt som adverb:
  det må en betale ekstra for;
  ta en kopi ekstra

Artikkelside

skyldig

adjektiv

Opphav

norrønt skyldugr

Betydning og bruk

som er skyld i skade, forsømmelse eller lignende;
som har gjort noe galt
Eksempel
- erkjenne seg skyldig;
- gjøre seg skyldig i feil;
- kjenne tiltalte skyldig
- brukt som substantiv:
  dømme den skyldige
som skylder penger
Eksempel
- betale det en er skyldig
som er forpliktet til
Eksempel
- være noen takk skyldig

Faste uttrykk

bli svar skyldig
ikke kunne gi skikkelig svar
være skyldig til straff
ha gjort noe som kvalifiserer til straff

Artikkelside

vederheftig

adjektiv

Uttale

vederhefˊti eller veˋderhefti

Opphav

fra dansk; jamfør hefte (

Betydning og bruk

i jus: i stand til å betale;
solvent
pålitelig;
tilforlatelig
Eksempel
- være rettskaffen og vederheftig

Artikkelside

omhyggelig

adjektiv

Opphav

av norrønt umhyggja ‘omhu’

Betydning og bruk

omsorgsfull, nøyaktig (3), grundig

Eksempel

hun er omhyggelig med å betale i rett tid

brukt som adverb:
- pusse tennene omhyggelig

Artikkelside

Nynorskordboka 284 oppslagsord

betale

betala

verb

kløyvd infinitiv: -a

Uttale

betaˊle

Opphav

av lågtysk betalen, av talen ‘telje, betale’

Tyding og bruk

gje ut (pengar eller anna bytemiddel) i vederlag for noko ein skuldar eller kjøper;
gjere opp, greie;
punge ut med;
svare (2, 7);
finansiere
Døme
- betale for seg;
- betale 1000 kr for dressen;
- betale varene;
- betale skatt;
- betale med kort;
- bli dømd til å betale erstatning;
- betale for arbeidet;
- jobben var dårleg betalt;
- ta seg godt betalt
i overført tyding: bøte, svi (for);
unngjelde
Døme
- få betale dyrt for tankeløysa si;
- miljøet må betale prisen for forureininga

Faste uttrykk

betale prisen
lide (2, 1) for;
få svi
miljøet må betale prisen for forureininga;
dei fattigaste må betale prisen
betale seg
løne seg; vere umaken verd
det betaler seg i lengda;
audmykt betaler seg

Artikkelside

æresmedlem

substantiv hankjønn

Tyding og bruk

person som er vald til medlem av foreining, samskipnad eller liknande som ei ærevising, og som vanlegvis ikkje har plikter som å betale kontingent eller liknande

Døme

bli utpeikt til æresmedlem av idrettsforeininga

Artikkelside

jegeravgift

substantiv hokjønn

Tyding og bruk

avgift ein må betale for å drive jakt, felling eller fangst i Noreg

Artikkelside

villig, viljug

adjektiv

Opphav

norrønt viljugr, samanheng med vilje ( og vilje (

Tyding og bruk

budd til å gjere det som nokon ynskjer eller krev
Døme
- vere villig til å hjelpe;
- dei er villige til å betale ein høg pris for huset;
- finne nokon som er villig til å gje pengar
- - kampvillig
  - offervillig
  - risikovillig
- brukt som adverb:
  seie seg villig til noko
som utan vanskar gjer eller går med på noko
Døme
- finne ei villig jente å sjekke opp;
- hjelpe til med villige hender;
- ei villig plante
- - arbeidsvillig
  - lærevillig
  - samarbeidsvillig
- brukt som adverb:
  følgje villig med til dokteren;
  villig vedgå noko;
  planta veks villig

Faste uttrykk

villig vekk
i eitt set;
ofte, gjerne
fisken beit villig vekk;
det hender villig vekk

Artikkelside

gje, gjeve, gi

gjeva

verb

Opphav

norrønt gefa

Tyding og bruk

la få (2, 1);
(over)rekkje, levere;
la kome frå seg, sende ut, føre fram, skaffe
Døme
- gje meg avisa;
- det heile gav eit sterkt inntrykk;
- gje atterljom;
- gje seg tid til noko;
- gje nokon skylda for noko;
- gje nokon bank;
- gje nokon høve til noko;
- gje døme;
- gje svar;
- gje lov;
- gje samtykke;
- gje nokon rett;
- gje hjelp;
- gje gass;
- gje avkall på noko;
- gje akt;
- gje tol
brukt for å uttrykkje ynske
Døme
- Gud gjeve det er sant!
- gjev det er sant!
mate (1), fôre (4, 1)
Døme
- gje ungen;
- gje krøtera
la få som gåve;
skjenkje (3), donere
Døme
- gje pengar;
- gje bort gåver;
- gje rabatt
bruke alle sine krefter og all si tid på noko;
ofre (4)
Døme
- gje livet sitt for nokon eller noko
dele ut kort i kortspel
Døme
- din tur å gje
stå for;
halde
Døme
- gje ein middag;
- gje ein konsert;
- gje undervisning;
- gje timar
kaste av seg;
produsere, yte, prestere
Døme
- gje gode renter;
- boka gjev mykje;
- jorda gjev lite av seg;
- gje resultat;
- han har ingenting å gje
gje ut i vederlag for noko;
betale (1)
Døme
- gje 80 kr for boka;
- eg skulle gje mykje for å få vite det

Faste uttrykk

gje att
- om handel: gje vekslepengar
  gje att på ein tiar
- fortelje att;
  referere (2)
  gje att noko ein har høyrt
gje blaffen i
vere likeglad med
gje blaffen i politikk;
gje blanke blaffen i vedtaket;
ho gav blaffen
gje bryst
amme (2
gje ein god dag i
ikkje bry seg om;
gje blaffen i
han gav ein god dag i arbeidet sitt
gje etter
- om underlag: svikte (1)
  planken gav etter
- om person: føye seg eller vike
  gje etter for krava;
  dei gav etter for presset
gje frå seg
(motvillig) overlate til nokon
gje frå seg førarkortet;
gje frå seg makta;
gje frå seg råderetten
gje igjen
gje vekslepengar
gje igjen på ein hundrings
gje inn
skjelle (nokon) ut
gje og ta
vere villig til å inngå kompromiss
gje opp
- opplyse om, offentleggjere
  gje opp namn og adresse;
  gje opp inntekta for siste året
- om person: slutte å kjempe, resignere
  nei, no gjev eg opp;
  gje opp kampen;
  gje opp anden;
  gje opp all von
gje på
få opp farten; halde (intenst) på (med noko), drive på
gje seg
- om underlag: sige, svikte, gje etter
  golvet gav seg under han
- avta i styrke;
  gå tilbake
  stormen har gjeve seg;
  sjukdomen har gjeve seg
- gje etter (2);
  bøye av
- slutte (1) med noko
  han har gjeve seg med idretten;
  no får du gje deg med dette tullet!
gje seg heilt og fullt til
vie seg til (noko)
gje seg i ferd med
gå i gang med
gje seg i kast med
gå i gang med
gje seg i lag
slå lag (med nokon)
gje seg i veg
byrje å fare eller gå
gje seg over
overgje seg;
miste motet;
bli heilt maktstolen eller himmelfallen
gje seg sjølv
vere sjølvsagd eller opplagd
løysinga gjev seg sjølv;
svaret gjev seg sjølv
gje seg til
bli verande;
slå seg til ro
ho gav seg til i bygda
gje seg til å
byrje å
han gav seg til å gråte
gje seg ut for
påstå å vere eller spele nokon
gje seg ut på
gå i gang med
gje ut
sende bøker, blad og liknande på marknaden
ikkje gje frå seg ein lyd
vere still;
teie (2, 2)
han gav ikkje frå seg ein lyd
ikkje gje mykje for
verdsetje (noko) lågt eller sjå ned på (nokon)
kva gjev du meg for det?
kva synest du om slikt?

Artikkelside

svart 2

adjektiv

Opphav

norrønt svartr

Tyding og bruk

med farge som liknar sot eller kol
Døme
- svarte sko;
- ein svart hest;
- svarte haustnetter;
- midt på svarte natta
om person eller folkegruppe: som har medfødd mørk hudfarge;
jamfør brun (2, 2) og kvit (2)
Døme
- den svarte befolkninga i USA;
- førebiletet hennar er den svarte kvinna Rosa Parks
- brukt som substantiv:
  dei svarte og kvite i Sør-Afrika
mørk, aud
Døme
- midt i svarte skogen
skiten, urein
Døme
- vere svart på fingrane;
- bli svart på kleda
fullpakka
Døme
- svart av folk
berr (1), snau (2, 1)
Døme
- sauene gnog svart kring seg
som er utan fangst
Døme
- dra svarte garn
dyster, mislykka, mørk
Døme
- alt var svart og håplaust;
- brått vart alt svart for meg;
- ein svart dag for norsk skeisesport;
- det er berre svarte armoda;
- framtidsutsiktene er svartare enn nokon gong;
- da det såg som svartast ut, reiste laget seg
- brukt som adverb:
  sjå svart på framtida
brukt om pengar: som er unndregen skatt;
som går føre seg uoffisielt og ulovleg;
motsett kvit (4)
Døme
- svarte pengar;
- landet har ein stor svart økonomi;
- ein av fire har kjøpt svarte tenester
- brukt som adverb:
  arbeide svart
brukt i eid
Døme
- for svarte svingande!

Faste uttrykk

arbeide/jobbe svart
arbeide for svarte pengar
dei arbeidde svart heile sommaren;
det er ulovleg å jobbe svart
på svarte livet
alt ein orkar
henge i på svarte livet
svart hav
hav utan fisk
svart hol
område i verdsrommet med så sterk gravitasjon at ingenting slepp ut, ikkje eingong lys
svarte hol ser ein ikkje, men ein kan sjå verknaden på omgjevnadene
svart humor
grotesk, pessimistisk humor
svart kaffi
kaffi utan fløyte eller mjølk
svart lygn
sjofel lygn
svart magi
trolldom som siktar mot å skade eller drepe;
svartekunst
svarte pengar
skattepliktige pengar som ein lèt vere å betale skatt for

Artikkelside

hovud

substantiv inkjekjønn

Opphav

norrønt hǫfuð

Tyding og bruk

kroppsdel over eller framfor halsen på menneske og dyr, med hjerne, sanseorgan, munn og opning for luftvegane
Døme
- få ein stein i hovudet;
- ha vondt i hovudet;
- han fall og slo seg i hovudet;
- eit troll med tre hovud
person, individ
Døme
- betale skatt per hovud;
- viss vi deler utlegga likt, blir det 200 kroner per hovud
- - hengjehovud
  - overhovud
  - rotehovud
åndsevne, forstand (1);
hug (1, 1);
tankar (1
Døme
- ha hovudet fullt av planar;
- dette er ikkje etter mitt hovud;
- fordreie hovudet på nokon;
- det er berre sport som står i hovudet på dei;
- kunne noko i hovudet
øvre del av noko eller noko med form som kan likne på eit hovud (1)
Døme
- ei pipe med utskore hovud
- - blomkålhovud
  - brevhovud
  - kålhovud
  - rivehovud
  - spikarhovud

Faste uttrykk

bli raud i hovudet
hisse seg opp
bruke hovudet
tenkje klokt
no må du bruke hovudet her
bry hovudet sitt med noko
spekulere eller gruble på noko vanskeleg
dette treng du ikkje bry hovudet ditt med
bøye hovudet
syne teikn på audmjukskap, skam eller sorg
dreie hovudet rundt på
gjere nokon forvirra;
gjere nokon forelska i seg
fordreie hovudet på
gjere nokon forelska i seg;
gjere innbilsk
følgje sitt eige hovud
ikkje bry seg om råd frå andre
få noko inn i hovudet på nokon
få nokon til å forstå eller lære noko
læraren prøvde å få pensumet inn i hovudet på elevane
gjere eit hovud kortare
avrette ved å hogge hovudet av
gå på hovudet
falle framover
gå til hovudet på
- bli ør eller rusa
  vinen gjekk rett til hovudet på meg
- bli overmodig
  suksessen gjekk til hovudet på henne
ha eit godt hovud
vere intelligent
ho har eit godt hovud
ha/halde hovudet over vatnet
greie seg så vidt
dei fekk nok støtte til å ha hovudet over vatnet i ei veke til;
det er så vidt verksemda held hovudet over vatnet utan driftstilskot
ha stort hovud og lite vit
vere dum
ha tak over hovudet
ha husrom
halde hovudet høgt
vise teikn på sjølvkjensle eller stoltheit
halde hovudet kaldt
tenkje klart eller bevare dømekrafta, særleg i ein vanskeleg situasjon
henge med hovudet
vere motlaus eller nedtrykt
hol i hovudet
dumt, vanvettig;
bort i natta
klø seg i hovudet
syne teikn på rådville
klø seg i hovudet over situasjonen
krevje hovudet til nokon på eit fat
(etter Matt 14,8 f. og Mark 6,25 f.) krevje at nokon blir avretta;
krevje at nokon blir ofra som syndebukk
la hovuda rulle
- avrette i mengd
- nådelaust avsetje eller døme leiande personar
leggje hovudet i bløyt
tenkje hardt
lyst hovud
flink og intelligent person
han er det lyse hovudet i klassa
med hovudet i hendene
initiativlaus;
utan å gjere noko
med hovudet under armen
utan å tenkje;
ikkje bruke hovudet
med lyfta hovud
med stoltheit;
med sjølvtillit
miste hovudet
miste fatninga;
bli rådvill
han mistar hovudet når han blir stressa
over hovudet på nokon
- liggje på for høgt nivå for målgruppa
  brøkrekning gjekk over hovudet på elevane
- ta ei avgjerd utan å rådspørje eller varsle den det gjeld
  avgjerda blei teken over hovudet på dei tilsette
rekne i hovudet
rekne i tankane, utan nedskrivne tal
riste på hovudet
syne teikn på nekting, vonløyse eller at ein er oppgjeven
setje/stille saka på hovudet
snu opp ned på eller framstille ei sak stikk imot dei faktiske tilhøva
dei nye opplysningane set saka på hovudet;
domen stilte saka på hovudet
setje seg noko i hovudet
bestemme seg for å gjennomføre noko;
få ein fiks idé som ein ikkje vil endre på
stange/renne hovudet mot veggen
møte uovervinnelege hindringar
vi prøver å få svar, men stangar hovudet i veggen;
dei renner hovudet i veggen, uansett kor vi spør etter hjelp
stikke hovuda saman
leggje hemmelege planar eller liknande
stikke hovudet fram
våge å vise seg eller hevde seg
ho har fleire gonger stukke hovudet fram i avisdebatten
stikke hovudet i sanden
ikkje vilje sjå ubehagelege sanningar i auga
stå på hovudet
- stå opp ned
- vere endevend eller i vill uorden
  vi må rydde, heile kjøkenet står på hovudet
ta seg vatn over hovudet
ta på seg noko ein ikkje greier
eg er redd vi har teke oss vatn over hovudet med dette prosjektet
vekse ein over hovudet
vinne over ein;
ta makta frå ein
alle arbeidsoppgåvene veks meg over hovudet

Artikkelside

sleppe 2

sleppa

verb

Opphav

norrønt sleppa

Tyding og bruk

bli laus eller fri;
få røre seg fritt;
jamfør sleppe (3
Døme
- ho prøver å sleppe unna arbeidet;
- han slepp snart ut av fengselet;
- vi slepp ikkje inn på arenaen før klokka 20;
- dei har sloppe fri frå fangenskap;
- eg slapp heldigvis gjennom kontrollen;
- vi slapp tidleg frå skulen i dag
bli friteken eller spart for;
bli kvitt;
unngå (1)
Døme
- dei slapp frå ulykka med mindre skadar;
- eg slepp å gå på butikken i dag;
- dei slapp å betale full pris for vara;
- han håper å sleppe lang kø
gleppe (1)
Døme
- fatet slapp ut av hendene mine

Faste uttrykk

sleppe opp for
gå tom for noko;
bli lens for noko
vi har sloppe opp for mjølk
sleppe til
få plass;
få vere med
han slepp ikkje til på kjøkenet

Artikkelside

tolle 2

tolla

verb

Opphav

norrønt tolla

Tyding og bruk

fortolle, betale toll

Artikkelside

utbetaling

substantiv hokjønn

Tyding og bruk

det å betale ut eller utbetale
Døme
- utbetaling av løn
sum som blir utbetalt
Døme
- få store utbetalingar

Artikkelside

Resultat per side: