Avansert søk

Nynorskordboka 25 oppslagsord

hane

substantiv hankjønn

Opphav

norrønt hani

Tyding og bruk

hanndyr av tamhøns eller ymse andre arter av hønsefuglar
Døme
- hane og høne;
- hanen gol for tredje gong
- - orrhane
ting som har (eller opphavleg har hatt) form som liknar ein hane (1)
Døme
- hanen på mønet snur seg etter vinden;
- hanen på børsa var slått sund;
- skifte ut hanen
- - geværhane
  - vêrhane

Faste uttrykk

den raude hanen gjel
det brenn;
det er brann
brannvernet har plikt til å rykkje ut når den raude hanen gjel
einaste hanen i korga
einaste mannen blant fleire kvinner
før hanen gjel
svært tidleg
vere oppe før hanen gjel
stolt/kry/byrg som ein hane
svært stolt

spenne 3

spenna

verb

Opphav

norrønt spenna

Tyding og bruk

spile eller strekkje ut
Døme
- han spenner ut eit lerret
dra saman;
stramme
Døme
- kroppsbyggjaren spente musklane
feste med spenne, reim eller liknande
Døme
- sjåføren spenner fast setebeltet;
- ho spente hesten for sleden;
- spenne eit belte om livet
bøye i spenn (1, 1)
Døme
- spenne hanen på ei børse
femne om
Døme
- spenne om nokon med armane
omfatte
Døme
- historia spente over eit langt tidsrom;
- spenne vidt;
- konserten spenner frå viser til pop
røyne (2, 1), presse (2, 4)
Døme
- spenne evnene sine til det ytste
heve, intensivere
Døme
- spenne forventningane for høgt

Faste uttrykk

spenne av seg
ta av seg;
løyse
spenne av seg sikringsbeltet;
ho spente av seg skiene
spenne bogen for høgt
setje for høge mål
spenne inn
stramme
spenne inn beltet
spenne på seg
ta eller feste på seg
spenne på seg skiene

raud

adjektiv

Opphav

norrønt rauðr, samanheng med latin ruber; jamfør rubin

Tyding og bruk

som har ein farge som blod (og som ligg mellom oransje og fiolett i fargespekteret)
Døme
- raude roser;
- vere raud og frisk i kinna;
- eit raudt hus
politisk radikal;
kommunistisk;
revolusjonær (2, 1)
Døme
- politisk er han temmeleg raud

Faste uttrykk

den raude hanen gjel
det brenn;
det er brann
brannvernet har plikt til å rykkje ut når den raude hanen gjel
ikkje ha eit raudt øre
vere heilt blakk
på raude rappen
med ein gong;
på flygande flekken
raud dag
dag som er markert med raud skrift i kalender;
fridag
raud lykt
1. lykt med raudt glas som blir tend (ved inngangen til ein sal) når billettane til ei framsyning eller ein konsert er utselde
2. fullt hus (1)
  stykket vart vist kveld etter kveld for raude lykter
raud strek
1. raudfarga strek som markerer feil i ein tekst
  få mange raude strekar
2. grense mellom det som er akseptabelt og det som er uakseptabelt
  foreldre må setje nokre raude strekar for barna
raud tråd
berande idé, hovudtema
gå som ein raud tråd gjennom boka
raude gardar
1. avdelingar av væpna kommunistar som har spela ei rolle under uro og revolusjonar i fleire europeiske land
2. ungdomsgrupper som skulle gjennomføre kulturrevolusjonen i Kina 1966–68
raude hundar
barnesjukdom med raudt utslett;
Rubella
raude tal
tal som syner underskot i rekneskapen for ein driftsperiode
raudt kort
1. i idrett: kort som domar viser til utøvar som blir utvist frå tevling eller kamp
2. motseiing, innvending
  fleire av debattantane burde ha fått raudt kort
raudt lys
1. stoppsignal (1)
  få bot for å køyre på raudt lys
2. det å seie eller få nei til noko;
  avslag (2)
  regjering gav raudt lys for avgifta;
  dei fekk raudt lys for prosjektet
verke som ein raud klut
vere årsak til sinne

korg

substantiv hokjønn

Opphav

norrønt korf, gjennom lågtysk; frå latin corbis

Tyding og bruk

(fletta) behaldar av varierande storleik, ofte med handtak, til å lagre eller bere noko i
Døme
- fylle korga med matvarer;
- flette korger;
- bere soppen i ei korg på armen;
- kjøpe ei korg jordbær;
- bæra kostar 40 kr korga
- - babykorg
  - brødkorg
  - papirkorg
blomsterstand der mange blomstrar sit tett saman på ei flat eller litt kuleforma plate

Faste uttrykk

einaste hanen i korga
einaste mannen blant fleire kvinner
få korga
få avslag på frieri
gje nokon korga
gje nokon avslag på frieri;
slå opp med nokon

høne

substantiv hokjønn

Opphav

norrønt hǿna

Tyding og bruk

hoe av arta tamhøns eller ulike andre arter av hønsefuglar
Døme
- ha høner;
- kaklande høner;
- hanen spankulerer midt i flokken av høner
- - orrhøne
  - perlehøne
  - rapphøne
hann og hoe av fuglearter som ikkje høyrer til ordenen hønsefuglar
- - sivhøne
  - sothøne
i namn på insekt
- - gullhøne
  - marihøne

Faste uttrykk

blind høne finn også korn
ein person utan føresetnader kan også slumpe til å finne det rette
egget vil lære høna å verpe
den urøynde vil ta den røynde i skule
gå den vegen høna sparkar
gå dårleg, gå til atters
ha ei høne å plukke med nokon
ha noko uoppgjort med nokon
kva kom først av høna og egget?
retorisk spørsmål brukt for å uttrykkje uvisse om tilhøve mellom årsak og verknad
det blir som spørsmålet om høna og egget

halvspenn

substantiv inkjekjønn

Faste uttrykk

i halvspenn
1. halvt spent stilling på hanen på skytevåpen, der skot ikkje kan løysast
  setje pistolen i halvspenn
2. i overført tyding: vere spent, uroleg
  gå i halvspenn heile dagen

bryske

bryska

verb

Faste uttrykk

bryske seg
gjere seg brysk
hanen bryskar seg

bruse

brusa

verb

Opphav

av lågtysk brusen, lydord

Tyding og bruk

suse sterkt;
syde, skumme
Døme
- bekken bruser;
- det bruste og suste i satsen;
- kjenne at det bruser i blodet
breie seg i stor fylde
Døme
- håret bruste kring hovudet

Faste uttrykk

bruse med fjørene
1. om fugl: reise fjørene
  hanen bruste med fjørene
2. om person: gjere seg viktig, vise seg
bruse opp
om person: fare opp i sinne

i halvspenn

Tyding og bruk

Sjå: halvspenn

halvt spent stilling på hanen på skytevåpen, der skot ikkje kan løysast
Døme
- setje pistolen i halvspenn
i overført tyding: vere spent, uroleg
Døme
- gå i halvspenn heile dagen

før hanen gjel

Tyding og bruk

svært tidleg;

Sjå: hane

Døme

vere oppe før hanen gjel

Resultat per side: