Gå til hovudinnhald
Tilgjenge
ordbøkene.no, Bokmålsordboka og Nynorskordboka

Avansert søk

Vanleg søk
Søkjehjelp
411 treff

Nynorskordboka 411 oppslagsord

woke

adjektiv

Uttale

våok

Opphav

frå engelsk, av wake ‘vakne opp’

Tyding og bruk

som er prega av høgt medvit om sosial urettferd, rasisme eller liknande, ofte brukt kritisk om motdebattant;
Døme
  • ein woke politikar;
  • woke ungdomar;
  • bli kritisert for å vere altfor woke
Artikkelside

tøvêr, tøver, tøyvêr, tøyver

substantiv inkjekjønn

Opphav

av tø (2

Tyding og bruk

  1. Døme
    • kulda gjekk over i tøvêr
  2. i overført tyding: lettare stemning
    Døme
    • det har kome eit tøvêr i politikken
Artikkelside

fri 2

adjektiv

Opphav

av lågtysk vri

Tyding og bruk

  1. om person, stat eller styre: som har eller gjev fulle politiske rettar
    Døme
    • frie borgarar;
    • innbyggjarane er frie;
    • landet har ein fri riksskipnad;
    • den frie verda;
    • frie val;
    • eit av dei friaste samfunna i verda
  2. politisk sjølvstyrt;
    uavhengig
    Døme
    • eit fritt land;
    • eitt fritt folk;
    • den frie pressa
  3. verna av lova;
    trygg for åtak
    Døme
    • ha fritt leide
  4. ikkje innesperra eller i fangenskap
    Døme
    • på fri fot
    • brukt som adverb
      • sleppe fri;
      • setje nokon fri
  5. utan stengsel eller hinder (for ferdsel, rørsle, sikt eller liknande)
    Døme
    • fritt armslag;
    • fritt farvatn;
    • fri bane;
    • fritt utsyn;
    • på fri mark;
    • i Guds frie natur
    • brukt som adverb
      • puste fritt;
      • vekse fritt;
      • falle fritt;
      • garden ligg fritt til
  6. ikkje kontrollert eller regulert (av det offentlege);
    tillaten for alle;
    Døme
    • fri konkurranse;
    • den frie marknaden;
    • fritt fiske;
    • ynskje friare tilgjenge til alkohol;
    • fritt ord
  7. ikkje strengt bunden til reglar, mønster, førebilete eller liknande;
    Døme
    • fri oppseding;
    • fri rytme;
    • fri assosiasjon;
    • fri fantasi;
    • fri kjærleik
    • brukt som adverb
      • fritt omsett etter tysk
  8. utan særleg påverknad eller omsyn av noko slag;
    Døme
    • ha fritt val;
    • av fri vilje;
    • den frie viljen;
    • på fritt grunnlag;
    • fri utvikling
    • brukt som adverb
      • kunne velje fritt;
      • stille nokon fritt;
      • stå heilt fritt
  9. utan særleg tvang, restriksjonar eller liknande
    Døme
    • leve eit fritt liv
    • brukt som adverb
      • ha det fritt på jobben
  10. lausriven frå band, plikter, ansvar og liknande
    Døme
    • kjenne seg fri som fuglen;
    • vere fri og frank
  11. trygg, open og direkte;
    Døme
    • ha eit fritt blikk;
    • føre eit fritt språk;
    • det rådde ein fri tone i laget;
    • vere fri av seg;
    • får eg vere så fri å …
    • brukt som adverb
      • dette meiner eg fritt;
      • snakke fritt ut
  12. som har (mellombels) fritak frå arbeid, skule eller andre plikter;
    friteken, unnateken
    Døme
    • ta seg fri frå skulen;
    • ha fri frå jobben;
    • eg vil be meg fri;
    • sleppe fri frå militæret
  13. som unngår;
    som er spart for;
    Døme
    • gå fri all sut;
    • fri for angst;
    • bli fri sjukdomen
  14. ikkje skyldig eller innblanda;
    jamfør frikjenne
    Døme
    • kjenne nokon fri;
    • dømme nokon fri
  15. som er utan;
    Døme
    • vere fri for mat;
    • det er fritt for mus no;
    • boka er fri for humor
  16. brukt som etterledd i samansetningar: utan fare for;
    trygg, sikker
  17. Døme
    • fri kost og losji;
    • fri skyss
    • brukt som adverb
      • få boka fritt tilsend
  18. i fysikk og kjemi: som ikkje er bunden til noko;
    ikkje i sambinding
    Døme
    • frie elektron;
    • fri energi

Faste uttrykk

  • det er ikkje fritt for
    ein kan ikkje nekte for
    • det er ikkje fritt for at det breier seg ein viss skepsis
  • frie hender
    full handlefridom
    • ho fekk frie hender til å lage ein ny radioserie
  • fritt fall
    1. fall som ikkje blir hindra av mekanisk motstand
    2. rask og kraftig nedgang i verdi, prestisje eller liknande
      • verdsøkonomien var i fritt fall
  • gå fri
    sleppe straff;
    sleppe unna
  • ha ryggen fri
    1. vere sikra mot kritikk og åtak fordi ein handla etter reglane eller på andre måtar har gardert seg
    2. vere sikra mot fysisk angrep bakfrå
  • i det fri
    utandørs
    • frukost i det fri
  • ikkje vere fri for
    måtte vedgå at nokon er eller gjer det som er nemnt
    • han er ikkje fri for å vere tjuvaktig
Artikkelside

styrkeprøve

substantiv hankjønn eller hokjønn

Tyding og bruk

  1. det å finne ut kven som er sterkest, best, mest uthaldande og liknande;
    Døme
    • finalen er den verkelege styrkeprøva mellom laga
  2. test av kor stor påkjenning ein toler;
    vanskeleg oppgåve
    Døme
    • turen i regn og vind vart ei styrkeprøve for deltakarane;
    • ein politisk styrkeprøve for partiet
Artikkelside

styreform

substantiv hokjønn

Tyding og bruk

måten ei styresmakt styrer på;
politisk system
Døme
  • landet har ei demokratisk styreform;
  • enkelte kommuner er styrt etter ei parlamentarisk styreform
Artikkelside

bodskap

substantiv hankjønn eller inkjekjønn

Opphav

norrønt boðskapr

Tyding og bruk

  1. Døme
    • vi mottok bodskapen om at ho var gått bort
  2. idé- eller tankeinnhold som blir formidla
    Døme
    • filmen har ein klar politisk bodskap

Faste uttrykk

  • den glade bodskapen
    1. juleevangeliet
    2. gledeleg melding
      • ho kom med den glade bodskapen om at pengane var funne
Artikkelside

urosentrum

substantiv inkjekjønn

Tyding og bruk

  1. midtpunkt for urolege vêrforhold;
    Døme
    • urosentrumet ligg over Vestlandet
  2. midtpunkt for (politisk) uro (4)
    Døme
    • landet er eit urosentrum i Europa
Artikkelside

urokråke, uroskråke

substantiv hokjønn

Tyding og bruk

person som skaper mykje leven, oppstyr eller trøbbel
Døme
  • ei politisk urokråke
Artikkelside

uro

substantiv hokjønn

Tyding og bruk

  1. fråvære av ro (2, 1);
    Døme
    • vere i uro;
    • med vinden kjem uro på havet
  2. skipling av ro og stille;
    Døme
    • det er uro i klassa;
    • høyre uroa frå gata
  3. kjensle av misnøye eller angst;
    Døme
    • ha uro i sjela;
    • kjenne ei stor uro over framtida;
    • hendinga vekte ei uro i henne;
    • tanken fylte han med uro
  4. (politisk) spent situasjon eller tilhøve;
    Døme
    • politisk uro;
    • uroa i massane auka;
    • landet er prega av sosial uro
  5. murring i kropp eller lemer;
    mild verk
    Døme
    • ha ei uro i nakken
  6. balansehjul i urverk
  7. opphengd leike eller pynt med delar som blir haldne i rørsle (og lagar lyd) av luftdrag eller innebygd motor
Artikkelside

urneval

substantiv inkjekjønn

Tyding og bruk

(politisk) val der ein røystar ved å leggje ein røystesetel i ei valurne
Artikkelside