Avansert søk

Vanleg søk

Nynorskordboka 17 oppslagsord

forklaring, forklåring

substantiv hokjønn

Tyding og bruk

det å forklare (1) (seg) eller bli forklart noko
Døme
- forklaring av sentrale prinsipp
noko som forklarer eller blir forklart;
utgreiing, vitneutsegn, unnskyldning
Døme
- ta opp forklaring;
- eg har inga forklaring på kvifor det er slik
(bok med) tolking av katekismen
Døme
- Luthers forklaring
guddomleg glans

Artikkelside

dra/trekkje i tvil

Tyding og bruk

ikkje vere overtydd om noko;

tvile på noko eller nokon;

Sjå: tvil

Døme

forklaringa vart trekt i tvil;
retten drog påstanden i tvil

Artikkelside

tvil

substantiv hankjønn

Opphav

frå lågtysk; samanheng med tvi- og tvike

Tyding og bruk

uvisse (om kva som er rett, best, sant eller liknande);

rådville, tviking

Døme

det har vore tvil om avgjerda var rett;
det er ikkje tvil i mi sjel om at eg gjorde det rette;
eg er i tvil om kva eg skal gjere;
det rår tvil om opphavet;
skifte mellom tvil og tru

Faste uttrykk

dra/trekkje i tvil
ikkje vere overtydd om noko;
tvile på noko eller nokon
forklaringa vart trekt i tvil;
retten drog påstanden i tvil
feie all tvil til side
overtyde (nokon) heilt om noko
ha sine tvil
vere uviss;
tvile
heve over all tvil
vere heilt sikkert
la tvilen kome tiltalte til gode
la dei usikre momenta avgjere ei sak til fordel for den som har mest å tape
reise tvil
skape tvil eller mistru om noko
så tvil om
skape tvil eller uvisse om noko
advokaten sår tvil om truverdet til vitnet
under tvil
brukt etter ei vurdering som er merkt av uvisse eller usemje
under tvil har ho sagt ja til leiarjobben
utan tvil
heilt sikkert
utan tvil var ho den beste kandidaten

Artikkelside

tvihalde

tvihalda

verb

Tyding og bruk

halde (hardt) med begge hendene;
halde fast og ikkje sleppe
Døme
- han tviheld på mobilen sin
i overført tyding: halde heilt fast ved;
ikkje ville gje slepp på
Døme
- tvihalde på retten sin;
- ho tviheldt på forklaringa si

Artikkelside

bort i/borti staur og vegger

Tyding og bruk

riv ruskande gale;

Sjå: staur, vegg

Døme

forklaringa var bort i staur og vegger;
saka er borti staur og vegger

Artikkelside

vegg

substantiv hankjønn

Opphav

norrønt veggr; samanheng med vidje

Tyding og bruk

loddrett del av bygning i mur, tre eller liknande som dannar side i ein bygning eller i eit rom;
loddrett flate som skil mellom rom
Døme
- veggene på huset var raudmåla;
- døra i veggen mellom stova og kjøkenet;
- hengje bileta opp på veggen
- - bakvegg
  - delevegg
  - gavlvegg
  - langvegg
  - sørvegg
(loddrett) flate som er side i noko
Døme
- veggene i kassa;
- veggen i boreholet
i biologi: vev eller liknande som fungerer som ein avgrensande del i eit organ
Døme
- veggene i livmora
- - bukvegg
  - cellevegg
  - magevegg
loddrett eller bratt side av fjell
Døme
- veggen reiste seg bratt føre oss
- - bergvegg
  - fjellvegg

Faste uttrykk

bort i/borti alle vegger
heilt meiningslaust
prosjektet er bort i alle vegger;
forslaget var borti alle vegger
bort i/borti staur og vegger
riv ruskande gale
forklaringa var bort i staur og vegger;
saka er borti staur og vegger
bort i/borti veggene
fullstendig meiningslaust;
urimeleg (1)
denne løysinga er jo heilt bort i veggene;
utvisinga var borti veggene
husets fire vegger
heime (2, 1);
innandørs
dei held seg innanfor husets fire vegger mesteparten av tida;
dette må vi halde bak husets fire vegger
i femte veggen
i lause lufta
han satt og glante i femte veggen;
han heiv papirene i femte veggen
levande vegg
målvakt som ikkje slepp inn mål
møte veggen
(brått) gå tom for krefter;
bli utbrend (2)
måle fanden på veggen
gje ein (altfor) negativ skildring stoda eller framtida
setje til veggs
stoppe motparten i ein diskusjon eller liknande med vanskelege spørsmål eller særs overtydande argument, slik at hen blir svar skuldig
sitje i veggene
vere ein del av ein innarbeidd kultur i ei bedrift, ein organisasjon eller liknande
skrifta på veggen
(høgtideleg) varsel om ulykke og dårlege tider;
mene tekel
snakke til veggen/ein vegg
snakke til nokon som ikkje lèt seg påverke eller ikkje høyrer på kva ein seier
å snakke til leiinga er som å snakke til veggen;
når eg stiller spørsmål, så er det som å snakke til ein vegg
stange/renne hovudet mot veggen
møte uovervinnelege hindringar
vi prøver å få svar, men stangar hovudet i veggen;
dei renner hovudet i veggen, uansett kvar dei spør etter hjelp
stå/vere som ein vegg
1. vere til hinder;
  stengje, hindre
  bølgja stod som ein vegg føre oss;
  snøen var som ein vegg ute
2. om målvakt: ikkje sleppe inn mål;
  stengje buret
  ho stod som ein vegg og sleppte ikkje inn eit einaste mål;
  målvakta var som ein vegg gjennom heile kampen
vegg i vegg
ved sida av kvarandre (som naboar)
vi har budd vegg i vegg heile livet;
han arbeider vegg i vegg med meg

Artikkelside

lett

adjektiv

Opphav

norrønt léttr

Tyding og bruk

som har etter måten lita vekt;
motsett tung (1)
Døme
- ei lett bør;
- han er blitt fleire kilo lettare det siste året;
- vere kledd i lette sommarklede
makeleg (2);
enkel;
motsett vanskeleg
Døme
- eit lett arbeid;
- vere eit lett bytte for nokon;
- det er det lett for deg å seie!
- dei er lette å lure;
- velje den lettaste vegen
svak, mild;
liten
Døme
- dei fekk ei lett straff;
- det var lett regn under turen;
- eg åt berre eit lett måltid før eg la meg;
- dei fekk berre lett feber og litt hoste
brukt som adverb: til ein viss grad, litt
Døme
- kjøtet skal brunast lett;
- elevane var lettare forvirra etter forklaringa;
- han vart berre lettare skadd
sorglaus, glad (2, 1)
Døme
- ha eit lyst og lett sinn
utan å anstrengje seg;
naturleg (5)
Døme
- gå med lette steg
- brukt som adverb:
  samtala glei lett
om mat og drikke: som inneheld relativt lite kaloriar samanlikna med originalen
brukt som adverb: utan særleg grunn eller påverknad
Døme
- ho blir lett sint

Faste uttrykk

bli vegen og funnen for lett
bli vurdert og avvist
ha lett for det
ha gode evner;
vere oppvakt
lett bris
svak vind med styrke frå 3,4 til 5,4 meter per sekund
lett musikk
musikk som ikkje er krevjande;
underhaldningsmusikk
lett om hjartet
glad til sinns, utan uro i seg
lett på foten
stø og rask i gonga;
snarføtt
lett på handa
som gjer noko varleg og nøye
lett på tå
med lette steg
lett som ei fjør
med veldig låg vekt
lettare sagt enn gjort
vanskelegare å gjere enn det ser ut til
å skrive ei bok er lettare sagt enn gjort
ta lett på
handsame eller vurdere overflatisk
ho tok litt lett på arbeidsoppgåvene

Artikkelside

usamanhengande

adjektiv

Tyding og bruk

utan ein tydeleg samanheng (2);

springande, forvirra, uklar (2)

Døme

ei usamanhengande framstilling;
forklaringa er usamanhengande

brukt som adverb:
- snakke usamanhengande

Artikkelside

straffansvar

substantiv inkjekjønn

Tyding og bruk

strafferettsleg ansvar for ei straffbar handling

Døme

forklaringa til tiltalte er motivert ut frå å prøve å unngå straffansvar

Artikkelside

ta, take

taka

verb

kløyvd infinitiv: taka

Opphav

norrønt taka

Tyding og bruk

gripe med hendene eller reiskap (og halde fast eller flytte);
fate
Døme
- ta tauet;
- ho tok hardt i guten;
- ta boka frå bordet;
- han tek fram koppane;
- du må ta veska opp frå golvet
fange;
få tak i
Døme
- ta laksen i garn;
- ho tok fisk på snøre;
- dei har teke tjuven;
- ta nokon til fange
eigne til seg;
skaffe, hente;
krevje;
stjele
Døme
- ta lærdom av noko;
- ta heim varer;
- ta pengar ut av banken;
- kvar skal ho ta pengar frå?
- sitatet er teke frå Snorre;
- dei tok inn mykje i inngangspengar;
- banken tok høg rente;
- ta 650 kroner for turen;
- ta lommeboka frå nokon
få makt over;
tvinge til seg;
erobre
Døme
- ta ei festning;
- ta noko med vald;
- generalane har teke makta i landet;
- dei tok over styret;
- ta roret;
- faen ta deg!
- han tok henne fleire gonger
banke opp;
straffe;
drepe;
slakte
Døme
- eg skal ta deg kraftig;
- den store ville ta den vesle;
- bjørnen tek lam;
- vi skal ta grisen i morgon
få til å forsvinne;
fjerne
Døme
- nabohuset tek sola;
- han tok luven frå konkurrentane;
- ta blindtarmen
føre inn i ein ny tilstand;
overmanne, gripe
Døme
- sinnet tok han;
- gråten tek henne
kome borti;
røre, nå
Døme
- ikkje ta på den nymåla veggen!
- ta seg på kneet;
- det gjer vondt å ta på såret;
- vatnet er for varmt å ta i;
- ho tok varsamt på handa hans;
- ho vil ikkje ikkje ta i ei bok;
- flyet tek bakken;
- dei tok land lengst mot nord;
- bordet tok i veggen
verke på ei overflate;
kjennast, merkast;
røyne
Døme
- høvelen tek dårleg;
- dei nye skoa tek over rista;
- vinden tok godt;
- det tek i knea;
- sjukdomen tok på han;
- arbeidet tek på kreftene
føre til eit visst resultat;
lage
Døme
- ta knekken på nokon
gjere ei oppgåve;
lage;
fotografere
Døme
- ta oppvasken;
- ta ei avskrift;
- ho tok eit bilete
ha evne til å greie;
meistre
Døme
- båten tek sjøen lett
vinne, oppnå
Døme
- ta gullmedalje;
- ta stikk
bruke
Døme
- ta noko som mønster;
- dei tok tida til hjelp;
- ta noko i bruk
velje mellom fleire alternativ;
plukke ut
Døme
- eg tek den grå dressen;
- han tok parti for dei svake;
- ta nokon som vitne;
- ta nokon i lære
få i seg mat, drikke, medisin eller liknande
Døme
- ta tran;
- ho tek seg ein matbit
måle (1, 1)
Døme
- ta temperaturen;
- skreddaren tok mål
ha ei viss utstrekning i tid eller rom
Døme
- det tok lang tid;
- møblar som tek stor plass
ha plass til;
romme
Døme
- spannet tek to liter;
- ferja kan ta 80 bilar
gå eller føre i ei viss lei, på ein viss måte eller med eit særskilt framkomstmiddel
Døme
- ta til venstre;
- ta heim;
- ta seg fram;
- han tok trappa i eitt byks;
- ho tek båten inn til bryggja;
- ta los om bord;
- ta toget;
- dei tok bussen til byen
reagere eller oppfatte på ein viss måte;
forstå, tolke
Døme
- han tok det bra;
- dei tok det med fatning;
- dei tek det tungt;
- ta noko på alvor;
- du tek feil;
- ta noko bokstavleg;
- ta nokon med det gode;
- ho tok forklaringa raskt;
- dei tok han for ein annan;
- kva tek du meg for?
brukt i uttrykk for å meine noko eller gjere noko for å endre ein tilstand, ei utvikling eller liknande;
setje i verk ei viss handling
Døme
- ta mot til seg;
- ta seg saman;
- ta til vitet;
- ta ordet;
- ta ei avgjerd;
- ta sjansen;
- ta til nåde;
- ta i eid;
- ta ansvaret for noko;
- ta skulda for noko;
- ta vågnaden med noko;
- ta hemn;
- ta avskil;
- ta eksamen;
- ta seg ein tur;
- ta seg til noko;
- ta til våpen
brukt i uttrykk for at noko endrar seg på ein viss måte;
utvikle
Døme
- ta form;
- ta koking;
- ta eld;
- treet har teke skade av tørken;
- ta ende
brukt i ein konstruksjon med ‘og’ og eit anna verb: gjere, utføre (det som det andre verbet nemner)
Døme
- ta og gå heim!
- ho tok og hoppa ned
i grammatikk: bli følgt av eit visst ledd;
krevje ei viss form av eit tilknytt ord
Døme
- eit verb som tek objekt;
- nokre verb tek dativ på tysk

Faste uttrykk

ta att
1. nå att;
  innhente;
  ta igjen (1)
  dei tok meg att i bakken
2. gjere motstand;
  hemne;
  ta igjen (2)
  han fekk eit slag i magen, men ville ikkje ta att
3. rette opp, bøte på;
  kompensere;
  ta igjen (3)
  ta att det tapte
ta av
1. fjerne (frå)
  ta av loket;
  ho tok av kåpa;
  lensmannen vart teken av saka
2. gje ly, gje livd;
  live (4, 1)
  ta av for vinden
3. spakne
  vinden tok av utover dagen
4. gå ned i vekt
  han har teke av i det siste
5. byrje å stige kraftig;
  nå store høgder
  salet av el-bilar har teke av
6. leggje til side;
  halde av;
  reservere
  ta av ei vare til nokon
7. lette frå bakken
  flyet tok av
8. vike av frå ei retning
  dei har teke av frå hovudvegen
ta av seg
kle av seg
ta etter
herme etter;
etterlikne, kopiere
ta for seg
1. snakke alvorleg med
  mora tok guten for seg
2. forsyne seg godt
  han tek for seg av godsakene
3. ha som emne;
  drøfte
  boka tek for seg historia til menneska
ta i
gjere ein ekstra innsats
ta igjen
1. nå igjen;
  innhente;
  ta att (1)
  ho tok dei igjen i bakken
2. gjere motstand;
  hemne
  han ville ikkje slåst, og tok aldri igjen
3. rette opp, bøte på;
  kompensere;
  ta att (3)
  ta igjen for mange år med stillstand i næringa
ta imot
1. fange opp;
  motta
  ho tek imot ballen;
  ta imot helsinga
2. ynskje velkomen (og sleppe inn)
  ta imot gjestene
3. finne seg i å få
  han tek imot mykje kjeft
ta med
1. føre med seg;
  la få vere med
  ho tok med seg sekken;
  ta med barna til byen
2. inkludere i ein heilskap;
  ta omsyn til;
  rekne med
  ho har teke med seg mange erfaringar
ta opp
1. gje plass til (på skule)
  ta opp studentar
2. skaffe seg ved å låne
  ta opp lån
3. leggje fram (ei sak eller liknande);
  fremje
  ta opp saka til drøfting;
  ta opp problema
4. gjere opptak av lyd eller bilete
ta over
1. ta til eige eller i bruk noko som andre har ått eller brukt
  dei skal ta over butikken
2. ta på seg ansvar, plikt eller liknande som ein annan har hatt
  ta over som finansminister
3. kome i staden for
  asfalt tok over for grus på vegane
ta på
føre med seg slit og strev;
tære på;
røyne
det tek på å drive butikk aleine
ta på seg
1. kle på seg
2. vere villig til å ta ansvar for
  ta på seg ei oppgåve
ta seg
bli drektig
hoppa tok seg
ta seg av
1. gjere, utføre
  ho tok seg av førebuingane
2. ha omsorg for
  ta seg av gamle og sjuke
ta seg for
gripe etter noko å halde seg i;
finne feste
han måtte ta seg for med handa
ta seg fram
flytte seg framover
ta seg fram i ukjent lende
ta seg inn
1. kome seg inn
  nokon hadde teke seg inn i bygget
2. få igjen krefter;
  samle seg
  det tek tid å ta seg inn etter ei hard veke
ta seg opp
1. bli betre;
  rette seg
2. bli sterkare;
  auke
  vinden tek seg opp
ta seg til
(byrje å) gjere;
gå i gang
kva skal eg ta meg til?
ta seg ut
1. drive seg til det ytste
2. arte seg eller sjå ut (på ein viss måte);
  synast
  dette tek seg dårleg ut
ta til
byrje
det tok til å mørkne
ta ut
1. hente ut (gode, verdi eller liknande)
  ta ut pengar;
  ho har teke ut ferie i juli
2. velje ut (personar) til konkurranse eller liknande
  ta ut laget
3. skaffe offentleg kunngjering om
  ta ut separasjon;
  ta ut tiltale

Artikkelside

Resultat per side: