Avansert søk

Enkelt søk

Nynorskordboka 254 oppslagsord

vaken

adjektiv

Opphav

norrønt vakinn; samanheng med vake (

Tyding og bruk

som vaker, ikkje søv;
ved fullt medvit
Døme
- er eg vaken, eller drøymer eg
vak (2, 2);
som følgjer godt med, skarp (2, 6)
Døme
- ei vaken jente;
- ha eit vake auge med det som skjer

Artikkelside

støyt

substantiv hankjønn

Opphav

norrønt steytr

Tyding og bruk

det å støyte;
dunk (2, 2), slag (1, 1)
Døme
- få ein støyt i hovudet;
- bilane braka saman i ein ofseleg støyt
- - dolkestøyt
  - kulestøyt
  - samanstøyt
brå smerte og muskelkontraksjon valda av kortvarig elektrisk impuls
Døme
- få støyt når ein skiftar lyspære
brå oppleving av glede, smerte, redsle eller liknande;
stikk (1, 1)
Døme
- kjenne ein støyt av glede;
- det gjekk ein støyt gjennom meg
brå rørsle;
kast (4), rykk, tak
Døme
- brystet heva seg i korte støytar
slurk alkohol;
dram, knert (1)
Døme
- ta seg ein god støyt
skarp eller knapp lyd
Døme
- toget gav ein støyt i fløyta
- - trompetstøyt
øving i vektlyfting;
jamfør rykk (3)
Døme
- greie 90 kg i støyt
liten lêrlapp til bot (4)
- - tåstøyt

Faste uttrykk

gje støyten til
vere utløysande årsak til;
gje startsignal til
setje inn støyten
satse fullt og heilt
han sette inn støyten i andre omgang
stå for ein støyt
tole harde tak eller slag
ta støyten
ta på seg ansvaret for noko eller utsetje seg for noko plagsamt eller vanskeleg
ordføraren måtte ta støyten for den dårlege styringa

Artikkelside

motanke

substantiv hankjønn

Tyding og bruk

anke (, 2) ein kan levere etter at motparten har anka, særleg brukt i saker der ingen av partane har fått fullt medhald

Døme

dei leverte motanke på erstatningskrava dei ikkje fekk medhald i;
påtalemakta kravde motanke

Artikkelside

ut

adverb

Opphav

norrønt út

Tyding og bruk

brukt for å uttrykkje rørsle eller retning frå innsida mot utsida
Døme
- gå ut av huset;
- bryte seg ut av fengselet;
- pirke ut ei flis;
- tømme ut vatnet;
- sjå ut av vindauget;
- snu vranga ut;
- døra slår ut;
- finne ein veg ut;
- ta jakka ut av skapet;
- pakke ut ei gåve
- brukt som preposisjon:
  gå ut døra;
  glo ut vindauget;
  snike seg ut bakdøra
brukt for å uttrykkje rørsle eller retning frå ein (sentral) opphavsstad
Døme
- reise ut av landet;
- det veks ut greiner frå stamma;
- flytte ut frå heimen;
- sende ut brev;
- drive ut på havet;
- reise ut på landet
brukt for å uttrykkje at noko blir større, lengre eller fyldigare
Døme
- breie seg ut;
- sy ut buksa;
- strekkje ut armane;
- byggje ut huset;
- foredraget dreg ut
brukt for å uttrykkje at ein gjev frå seg (råderett over) noko
Døme
- låne ut pengar;
- dele ut arv;
- punge ut;
- leige ut ein bil
brukt for å uttrykkje at noko blir fullført eller gjort til det er slutt
Døme
- lese ut boka;
- kvile ut etter helga;
- drikke ut glaset;
- fylle ut eit skjema;
- slite ut kleda;
- møtet varte dagen ut;
- halde ut
- brukt som preposisjon:
  bli verande ut året;
  bli heime ut dagen
brukt for å uttrykkje at noko blir borte eller til inkjes
Døme
- slokne ut;
- døy ut;
- blåse ut lyset;
- vatnet tørka ut
brukt for å uttrykkje at noko skjer i utstrekt grad
Døme
- tisse seg ut;
- snakke ut om problema sine;
- slite ut kleda;
- dumme seg ut
brukt for å uttrykkje at noko gjeld det ytre
Døme
- dette tek seg godt ut;
- han seg godt ut
brukt for å uttrykkje at noko blir teke (bort) frå ei mengd, eit forråd, eit materiale, ei samling eller ein krins
Døme
- plukke ut varer;
- skjere ut figurar i tre;
- velje ut ein kandidat;
- skilje seg ut i klassa;
- bryte ut av eit miljø;
- melde seg ut av laget;
- bli slått ut av turneringa;
- byte ut gardinene
brukt for å uttrykkje rørsle frå heimen
Døme
- skal vi ta ein tur ut?
- gå ut og leike;
- det tok tid å kome seg ut;
- dra ut for å fiske
brukt for å uttrykkje rørsle til utestad eller fest;
jamfør ute (5)
Døme
- skal de ut i kveld?
- i morgon har eg tenkt meg ut
brukt for å uttrykkje rørsle til eit avgrensa mål
Døme
- gå ut på balkongen;
- leggje ut på havet;
- liste seg ut på gangen;
- forsvinne ut i skogen;
- svinge ut på vegen
brukt for å uttrykkje at noko blir kjent for fleire eller for allmenta
Døme
- gi ut ei bok;
- kome ut som homofil;
- gå ut med namnet til offeret;
- ikkje ville ut med noko;
- nå ut med bodskapen;
- leggje ut noko på nettet;
- leggje ut om privatlivet sitt
brukt for å uttrykkje at ei viss tid har gått sidan noko byrja
Døme
- kom lenger ut i veka;
- det lid ut på dagen;
- sovne tre minutt ut i føredraget;
- det første målet kom allereie to minutt ut i kampen
brukt for å uttrykkje skifte til ein ny tilstand eller situasjon
Døme
- gå ut i permisjon;
- kaste seg ut i noko nytt

Faste uttrykk

dag ut og dag inn
svært lenge;
støtt
fullt ut
aldeles, fullstendig
gå ut
1. ikkje vere gyldig lenger;
  overskride
  fristen går ut i neste veke;
  avtala gjekk ut for ei stund sidan
2. dra til utestad
  har du planar om å gå ut på byen i kveld?
gå ut og inn hos
vere stadig gjest hos (nokon)
kjenne ut og inn
ha svært god kjennskap til
kome ut av det
miste samanhengen;
miste tråden
midt i talen kom han ut av det
leggje seg ut
leggje på seg
liggje rett ut
vere utstrekt; utmødd; hjelpelaus (på grunn av sjukdom)
måtte ut med
måtte betale
dei måtte ut med ein stor sum for å reparere bilen
ut av
brukt for å uttrykkje følgje eller resultat
få mykje ut av lite;
gjere det beste ut av situasjonen;
det kjem ikkje noko godt ut av krangling
ut frå
brukt for å uttrykkje at noko tener som grunnlag for ei tolking, vurdering eller liknande;
med utgangspunkt i
ut frå kva eg veit, kjem ho i kveld;
handle ut frå si eiga interesse
ut med
brukt for å uttrykkje at noko skal bli fjerna, erstatta eller teke ut av bruk
vi må ut med dei gamle maskinene;
i morgon er det ut med skrotet i bua;
ut med dykk!
vite korkje ut eller inn
ikkje sjå nokon utveg

Artikkelside

springe

springa

verb

Opphav

norrønt springa

Tyding og bruk

fare raskt fram på føtene;
løpe (1), renne (4, 1)
Døme
- springe 100 m;
- springe etter nokon;
- springe frå nokon;
- dei spring om kapp;
- barna sprang så fort dei klarte;
- eg hadde sprunge langt før eg stansa
endre eller flytte seg raskt;
hoppe, sprette, fyke
Døme
- springe ut av bilen;
- springe over noko;
- prisane sprang i vêret;
- døra sprang opp
brukt som adjektiv: usamanhengande
Døme
- eit springande foredrag
falde seg ut;
opne seg
Døme
- springe ut i fullt flor;
- rosa har sprunge
eksplodere, sprekke
Døme
- båten sprang lek;
- fjellknausen sprang i lufta;
- ei blodåre har sprunge

Faste uttrykk

det springande punktet
kjernen i ei sak;
det avgjerande
det springande punktet i saka er pengar
la bomba springe
gjere kjent noko uventa
ho lét bomba springe og fortalde om fortida si
springe fram
stikke ut;
vise seg
fjell som spring fram i landskapet
springe i auga
vere lett å leggje merke til
sanninga sprang i auga på meg;
det første som spring i auga, er det store arealet som er teke i bruk
springe i lufta
eksplodere (1)
springe skoa av seg
forhaste eller skunde seg
springe ut av
ha grunnlaget sitt i
terrorisme spring ut av politiske konfliktar

Artikkelside

vasstett

adjektiv

Tyding og bruk

som held vatnet ute;
som vatnet ikkje trengjer igjennom
Døme
- eg har heldigvis vasstette regnklede;
- kameraet skal vere vasstett
i overført tyding: som held;
som ikkje har svake punkt;
som ikkje kan kritiserast
Døme
- den mistenkte viste seg å ha eit vasstett alibi;
- vi har lagt ein vasstett plan

Faste uttrykk

vasstette skott
1. vasstette skiljevegger i skip
2. fullt skilje;
  uoverstigeleg barriere
  det er ikkje vasstette skott mellom dei to faga

Artikkelside

vasslås

substantiv hankjønn eller inkjekjønn

Tyding og bruk

U- eller S-forma røyr som står fullt av vatn og hindrar gass i å strøyme gjennom

Artikkelside

vanleg

adjektiv

Opphav

norrønt vanaligr, av vane

Tyding og bruk

som ofte skjer eller førekjem
Døme
- dårleg søvn er eit vanleg problem;
- det var eit vanlegare yrke tidlegare
som er mest brukt eller oftast finst;
alminneleg
Døme
- vanlege folk;
- vanleg bjørk;
- dei var kledde i vanlege klede;
- eg har det vanlegaste namnet i Noreg
- brukt som adverb:
  det er vanleg travelt for tida;
  det var som vanleg heilt fullt
som er etter vanen eller sedvanen
Døme
- han gjekk den vanlege kveldsturen sin;
- eg la meg til vanleg tid;
- du må vise vanleg folkeskikk

Faste uttrykk

til vanleg
som i dei fleste tilfelle;
vanlegvis
til vanleg stod ho tidleg opp
vanleg fleirtal
meir enn halvparten av røystene ved ei avrøysting

Artikkelside

vatn

substantiv inkjekjønn

Opphav

norrønt vatn; samanheng med våt

Tyding og bruk

klar, gjennomsiktig væske som er ei kjemisk sambinding av hydrogen og oksygen
Døme
- den kjemiske formelen for vatn er H₂O
vatn (1) i meir eller mindre rein tilstand
Døme
- vi treng rein luft og reint vatn;
- drikke eit glas vatn;
- vatnet er skitent;
- du må skylje skjorta i fleire vatn
- - kloakkvatn
  - mineralvatn
  - vaskevatn
samling av vatn (2) i naturen
Døme
- vatnet er djupt ute i fjorden;
- han fall i vatnet som liten;
- dei sette båten på vatnet;
- det er mykje vatn i elva;
- vatnet skvulpa mot svaberga;
- det er 20 °C i vatnet
- - ferskvatn
  - flaumvatn
  - saltvatn
  - smeltevatn
vassflate
Døme
- symje under vatnet
mindre innsjø
Døme
- landskapet er fullt av sjøar og vatn;
- dei slo læger vet eit lite vatn;
- turgjengarane fiksa i fleire av vatna langs stien
- - fiskevatn
  - fjellvatn
  - småvatn
kroppsvæske som liknar vatn (1)
Døme
- vatnet er gått;
- ha vatn i kneet

Faste uttrykk

bere vatn i såld
drive med noko nyttelaust
blautt vatn
kalkfattig vatn;
mjukt vatn
blod er tjukkare enn vatn
slektskap betyr meir enn venskap
fiske i rørt vatn
utnytte ein forvirra situasjon til eigen fordel
få vatn på mølla
få stadfesta meininga si og derfor kunne hevde henne enda ivrigare enn før;
bli ivrig
kritikarane har fått vatn på mølla etter tapet
gå for lut og kaldt vatn
få for lite stell og omsut
ungane gjekk for lut og kaldt vatn
gå gjennom eld og vatn
gjere alt for å hjelpe
dei er klare til å gå gjennom eld og vatn for ungane sine
gå i vatnet
1. bade
  det var så varmt at vi gjekk i vatnet fleire gonger
2. falle i vatnet
  padleturen enda med at vi gjekk i vatnet
3. dumme seg ut;
  mislykkast
  eg gjekk i vatnet på det siste spørsmålet
gå over bekken etter vatn
1. fare langt av stad etter noko som er å finne nær ved
2. løyse eit problem på ein unødvendig tungvinn måte
ha/halde hovudet over vatnet
greie seg så vidt
dei fekk nok støtte til å ha hovudet over vatnet i ei veke til;
det er så vidt verksemda held hovudet over vatnet utan driftstilskot
halde vatn
1. ikkje late vatn trengje gjennom;
  vere vasstett
  båten heldt ikkje vatn
2. tole nærmare gransking;
  vere logisk eller rimeleg
  undersøkje om teorien held vatn
hardt vatn
kalkhaldig vatn
helle/slå kaldt vatn i blodet på nokon
dempe sterke kjensler hos nokon;
skuffe
late vatnet
tisse, urinere
leggje inn vatn
ordne det slik at ein får vatn i springen innandørs;
føre leidning for rennande vatn inn i hus
vi har fått lagt inn vatn og straum på hytta
mjukt vatn
kalkfattig vatn;
blautt vatn
ope vatn
isfritt vatn
prelle av som vatn på gåsa
ikkje ha nokon verknad
kritikken prella av som vatn på gåsa
på djupt vatn
utan ordentleg greie på det ein driv med eller snakkar om;
ille ute;
som inneber risiko;
på tynn is
vi kasta han ut på djupt vatn utan å vite om han ville klare det
sitje på vatn og brød
sitje i fengsel
skremme vatnet av nokon
gjere nokon veldig redd
filmen skremde vatnet av publikum
som eld og vatn
heilt ulike
dei er som eld og vatn
som ringar i vatnet
om rykte eller nyhende: som fort blir kjent av mange;
som eld i tørt gras
som å skvette vatn på gåsa
heilt fåfengt, bortkasta
stillaste vatnet har djupaste grunnen
den som seier lite, kan ofte vere den mest djuptenkte eller den som har mest gøymt i seg
ta seg vatn over hovudet
ta på seg noko ein ikkje greier
eg er redd vi har teke oss vatn over hovudet med dette prosjektet
trivast som fisken i vatnet
vere i sitt rette element;
ha det bra
trø vatnet
1. røre beina slik at ein held seg flytande i vatn
2. halde situasjonen ved like utan moglegheit for framgang
  dei er nøydde til å trø vatnet så lenge
vere like som to dropar vatn
vere så like at ein ikkje kan skilje den eine frå den andre;
vere identiske
tvillingane er like som to dropar vatn

Artikkelside

umogen, umoden

adjektiv

Tyding og bruk

som ikkje er fullt utvikla;
uferdig (2), uutvikla
Døme
- umogne bær;
- ein umogen idé
som verkar urøynd og underutvikla;
barnsleg (1), ufornuftig
Døme
- umogen ungdom;
- den første romanen hennar var noko umogen;
- ikkje ver så umogen!
- brukt som adverb:
  te seg umogent

Artikkelside

Resultater per side: