Avansert søk

Nynorskordboka 92 oppslagsord

blikk

substantiv inkjekjønn

Opphav

av lågtysk blick

Tyding og bruk

augekast, augelag
Døme
- senke blikket;
- eit fjernt blikk;
- veksle blikk;
- feste blikket på noko
sans;
syn
Døme
- ha blikk for detaljar

Faste uttrykk

lyfte blikket
- sjå opp
- sjå stort på noko;
  ha eit vidare perspektiv på noko
  no er det viktig å lyfte blikket og sjå framover

undrande

adjektiv

Opphav

Tyding og bruk

som undrar seg;

undren, forundra

Døme

stille seg undrande til noko;
sjå på nokon med undrande blikk

fiendsk

adjektiv

Tyding og bruk

uvenleg, hatefull, fiendtleg (1)

Døme

eit fiendsk blikk

forakteleg

adjektiv

Tyding og bruk

som er prega av forakt;
vanvørdande, svivyrdeleg
Døme
- foraktelege miner;
- eit forakteleg blikk
- brukt som adverb:
  stire forakteleg på nokon;
  fnyse forakteleg av forslaget
som fortener forakt
Døme
- ein forakteleg person;
- ei forakteleg handling

nysgjerrig

adjektiv

Opphav

av lågtysk nisgirig; jamfør tysk neugierig

Tyding og bruk

som er ivrig etter å lære nye ting eller få vite nytt;

interessert, nyfiken (1)

Døme

du gjer meg nysgjerrig;
vere nysgjerrig etter å få vite korleis det gjekk;
eit nysgjerrig blikk;
de er alltid så nysgjerrige i den familien

stir

substantiv hankjønn

Tyding og bruk

det å stire;

stirande blikk;

jamfør sauestir

Døme

setje stiren i nokon;
få stiren på noko

bønleg, bønnleg

adjektiv

Tyding og bruk

(audmjukt) bedande;

Døme

eit bønleg blikk

brukt som adverb
- spørje bønleg om hjelp;
- be bønleg

fri 2

adjektiv

Opphav

av lågtysk vri

Tyding og bruk

om person, stat eller styre: som har eller gjev fulle politiske rettar
Døme
- frie borgarar;
- innbyggjarane er frie;
- landet har ein fri riksskipnad;
- den frie verda;
- frie val
politisk sjølvstyrt;
uavhengig
Døme
- eit fritt land;
- eitt fritt folk;
- den frie pressa
verna av lova;
trygg for åtak
Døme
- ha fritt leide
ikkje innesperra eller i fangenskap
Døme
- på fri fot
- brukt som adverb
  sleppe fri;
  setje nokon fri
utan stengsel eller hinder (for ferdsel, rørsle, sikt eller liknande)
Døme
- fritt armslag;
- fritt farvatn;
- fri bane;
- fritt utsyn;
- på fri mark;
- i Guds frie natur
- brukt som adverb
  puste fritt;
  vekse fritt;
  falle fritt;
  garden ligg fritt til
ikkje kontrollert eller regulert (av det offentlege);
tillaten for alle;
allmenn, open
Døme
- fri konkurranse;
- den frie marknaden;
- fritt fiske;
- fritt tilgjenge;
- fritt ord
ikkje strengt bunden til reglar, mønster, førebilete eller liknande;
sjølvstendig, fordomsfri
Døme
- fri oppseding;
- fri rytme;
- fri assosiasjon;
- fri fantasi;
- fri kjærleik
- brukt som adverb
  fritt omsett etter tysk
utan særleg påverknad eller omsyn av noko slag;
uavhengig, upåverka
Døme
- ha fritt val;
- av fri vilje;
- den frie viljen;
- på fritt grunnlag;
- fri utvikling
- brukt som adverb
  kunne velje fritt;
  stille nokon fritt;
  stå heilt fritt
utan særleg tvang, restriksjonar eller liknande
Døme
- leve eit fritt liv
- brukt som adverb
  ha det fritt på jobben
lausriven frå band, plikter, ansvar og liknande
Døme
- kjenne seg fri som fuglen;
- vere fri og frank
trygg, open og direkte;
frimodig, beintfram (1)
Døme
- ha eit fritt blikk;
- føre eit fritt språk;
- det rådde ein fri tone i laget;
- vere fri av seg;
- får eg vere så fri å …
- brukt som adverb
  dette meiner eg fritt;
  snakke fritt ut
som har (mellombels) fritak frå arbeid, skule eller andre plikter;
friteken, unnateken
Døme
- ta seg fri frå skulen;
- ha fri frå jobben;
- eg vil be meg fri;
- sleppe fri frå militæret
som unngår;
som er spart for;
kvitt (3, 1)
Døme
- gå fri all sut;
- fri for angst;
- bli fri sjukdomen
ikkje skyldig eller innblanda;
jamfør frikjenne
Døme
- kjenne nokon fri;
- dømme nokon fri
som er utan;
tom (1)
Døme
- vere fri for mat;
- det er fritt for mus no;
- boka er fri for humor
- - alkoholfri
  - feberfri
  - feilfri
  - isfri
  - rentefri
brukt som etterledd i samansetningar: utan fare for;
trygg, sikker
- - dirkefri
  - frostfri
  - krympefri
  - rustfri
gratis
Døme
- fri kost og losji;
- fri skyss
- brukt som adverb
  få boka fritt tilsend
i fysikk og kjemi: som ikkje er bunden til noko;
ikkje i sambinding
Døme
- frie elektron;
- fri energi

Faste uttrykk

det er ikkje fritt for
ein kan ikkje nekte for
det er ikkje fritt for at det breier seg ein viss skepsis
frie hender
full handlefridom
ho fekk frie hender til å lage ein ny radioserie
fritt fall
- fall som ikkje blir hindra av mekanisk motstand
- rask og kraftig nedgang i verdi, prestisje eller liknande
  verdsøkonomien var i fritt fall
gå fri
sleppe straff;
sleppe unna
ha ryggen fri
- vere sikra mot kritikk og åtak fordi ein handla etter reglane eller på andre måtar har gardert seg
- vere sikra mot fysisk angrep bakfrå
i det fri
utandørs
frukost i det fri
ikkje vere fri for
måtte vedgå at nokon er eller gjer det som er nemnt
han er ikkje fri for å vere tjuvaktig

tom

adjektiv

Opphav

norrønt tómr

Tyding og bruk

som er utan innhald;
lens (2, 1)
Døme
- spannet var tomt;
- tomme hyller i butikkane
særleg om tilstand etter at nokon er gått bort: einsam, audsleg
Døme
- det er tomt etter han
om hus, husvære og liknande: som er utan inventar, møblar og liknande
Døme
- eit tomt rom
om hus, husvære, rom, stad og liknande: utan folk (eller dyr), folkelaus;
aud (1)
Døme
- kome til tomt hus
- - folketom
utan røyndom;
verdilaus
Døme
- tomme ord;
- tomme skuldingar;
- tomme lovnader
som er utan vilje, initiativ, idear og liknande;
som er utan tankeinnhald
Døme
- kjenne seg tom;
- ein tom smil;
- stire med eit tomt blikk;
- vere tom for idear

Faste uttrykk

gå tom for
bruke opp (noko naudsynt);
bli lens
gå tom for varer;
gå tom for kontantar
med to tomme hender
utan noko;
på berr bakke
ho starta med to tomme hender og arbeidde seg opp
på tom mage
utan å ha ete
arbeide på tom mage
tomme tønner ramlar mest
dei som kan og veit minst, er ofte dei mest høgrøysta

kag

substantiv inkjekjønn

Opphav

Tyding og bruk

stir;
i folketru: blikk frå eller skade av vondt auge
utsiktspunkt i terrenget

Resultater per side: