Avansert søk

Nynorskordboka 69 oppslagsord

valen

adjektiv

Opphav

samanheng med vale (

Tyding og bruk

kjenslelaus av kulde;
nomen (2
Døme
- valne fingrar;
- vere valen av kulde
utan tiltak;
kraftlaus (1), slapp (2), likesæl
Døme
- eit vale smil;
- ei valen haldning

daud, død 2

adjektiv

Opphav

norrønt dauðr

Tyding og bruk

ikkje lenger i live, avliden (1)
Døme
- ho er død no;
- død eller levande;
- bli erklært død;
- ein daud fisk;
- daude fluger i vinduskarmen;
- daude planter
- brukt som substantiv:
  følgje den døde til grava;
  stå opp frå dei døde
som verkar livlaus
Døme
- bleike og daude augo;
- snakke med ei daud røyst
som har lite ferdsel, liv eller verksemd;
aud
Døme
- staden verkar daud;
- her er det heilt daudt
som ikkje blir brukt meir;
utdøydd, gløymd (2
Døme
- latin er eit daudt språk;
- denne tradisjonen har vore daud lenge
som ikkje fungerer meir;
defekt (2, sund (2
Døme
- motoren er daud;
- telefonen min er heilt daud
som ikkje er relevant eller aktuell lenger
Døme
- bluesen er ikkje daud;
- saka er heilt daud
som kjennest slapp;
kraftlaus, tam;
tung, slapp
Døme
- daud i kroppen;
- ein daud fot
i ro;
still (2, urørleg (1)
Døme
- sjøen låg daud og still;
- det er daudt i vêret;
- ballen låg daud;
- eit daudt publikum
som er ugyldig;
som ikkje tel (med)
Døme
- eit daudt kast;
- eit daudt hopp

Faste uttrykk

daud og gravlagd
1. avliden og lagd i jorda
  keisaren er død og gravlagd for fleire hundre år sidan
2. i overført tyding: avslutta og gløymd (2
  stykket er ikkje daudt og gravlagt heilt enno
daud som ei sild
heilt livlaus;
steindaud
liggje daud som ei sild
daudt løp
uavgjort resultat (i konkurranse, kamp eller strid)
det var daudt løp mellom konkurrentane
daudt prosjekt
noko som er nyttelaust, fåfengd (2;
fånytte
å klippe blautt gras er eit daudt prosjekt

viljelaus

adjektiv

Tyding og bruk

utan ein klar vilje (, 2);

ustø (2), vinglete (2)

Døme

guten verka slapp og viljelaus

laus

adjektiv

Opphav

norrønt lauss; same opphav som tysk los

Tyding og bruk

som ikkje er bunden eller festa til noko;
som har losna eller kan løysast lett
Døme
- rive seg laus;
- hunden er laus;
- ein sofa med lause puter;
- sjuåringen har fleire lause tenner;
- sleppe laus hestane
- brukt som adverb:
  ha håret laust;
  latteren sit laust
som ikkje er samla til eit heile;
i enkelte delar
Døme
- lause delar av huset kan ramle ned;
- skrive ned ord og uttrykk på lause lappar
som ikkje er fast oppbygd, ikkje kompakt eller tett;
porøs, grisen, lite solid
Døme
- ein laus knute;
- laus grus;
- ein laus deig;
- eit laust handtrykk
- brukt som adverb:
  eit laust vove stoff
som ikkje er grundig;
upåliteleg
Døme
- eit laust overslag;
- laust snakk;
- lause rykte;
- ei lausere tilknyting
utan forpliktingar
Døme
- vere laus og ledig;
- eit laust kjærleiksforhold
uhindra, ustyrleg
Døme
- det gjekk på helsa laus

Faste uttrykk

bere laus/laust
byrje
no ber det laus/laust med uvêr
brake laus/laust
1. ta til med dundrande lyd
  applausen braka laus/laust;
  uvêret braka laus/laust
2. ta til med futt og fart
  turistsesongen brakar laus/laust om ein månad
bryte laus/laust
begynne brått og veldig
uvêret braut laus/laust
gyve laus på
1. ta fatt på
2. gjere åtak på nokon
gå laus på
1. gjere åtak på
  dei gjekk laus på ein parkert bil
2. byrje med;
  ta fatt på
  skal vi gå laus på oppgåva?
ha ein skrue laus
vere litt skrullete
i laus vekt
om vare: som ikkje er pakka og vegen på førehand
selje grønsaker i laus vekt;
prisen på matpoteter i laus vekt
i lause lufta
1. fritt ut i lufta
  ho såg ut i lause lufta;
  han slo i lause lufta med paraplyen
2. utan tilknyting til noko
  påstandane heng i lause lusfta
laus i fisken
veik, slapp
laus i snippen
uhøgtideleg, laussleppt
han var morosam og høveleg laus i snippen
lause fuglar
personar som har falle utanfor i samfunnet og som ikkje har nokon plass å bu
bygget er ein tilhaldsstad for byens lause fuglar
laust og fast
likt og ulikt
snakke om laust og fast
slå seg laus
retteleg more seg

romskinna

adjektiv

Tyding og bruk

som har slapp, rukkete hud;

hiren

adjektiv

Tyding og bruk

ikkje opplagd

sleppe 2

sleppa

verb

Opphav

norrønt sleppa

Tyding og bruk

bli laus eller fri;
få røre seg fritt;
jamfør sleppe (3
Døme
- ho prøver å sleppe unna arbeidet;
- han slepp snart ut av fengselet;
- vi slepp ikkje inn på arenaen før klokka 20;
- dei har sloppe fri frå fangenskap;
- eg slapp heldigvis gjennom kontrollen;
- vi slapp tidleg frå skulen i dag
bli friteken eller spart for;
bli kvitt;
unngå (1)
Døme
- dei slapp frå ulykka med mindre skadar;
- eg slepp å gå på butikken i dag;
- dei slapp å betale full pris for vara;
- han håper å sleppe lang kø
gleppe (1)
Døme
- fatet slapp ut av hendene mine

Faste uttrykk

sleppe opp for
gå tom for noko;
bli lens for noko
vi har sloppe opp for mjølk
sleppe til
få plass;
få vere med
han slepp ikkje til på kjøkenet

slengete

adjektiv

Tyding og bruk

som har laus og slapp haldning;

Døme

ein lang, slengete skapning

fisk 1

substantiv hankjønn

Opphav

norrønt fiskr

Tyding og bruk

virveldyr som lever i vatn og pustar med gjeller
Døme
- det var sju fiskar i garnet;
- haiane høyrer til fiskane
- brukt i ikkje-teljeleg tyding:
  få mykje fin fisk;
  fisken er ikkje på bit
matvare av fisk (1, 1)
Døme
- kokt fisk;
- ha fisk til middag
kjøt (1) av fisk (1, 1)
Døme
- auren er raud i fisken
i astrologi: person som er fødd i stjerneteiknet Fiskane (mellom den 19. februar og 20. mars)
Døme
- ho er fisk

Faste uttrykk

falle i fisk
mislykkast
fast i fisken
1. spenstig, stø
  bilen er stramt sett opp og fast i fisken
2. som ikkje gjev etter for press
  han må vere tydeleg på kva han vil, vere fast i fisken
frisk som ein fisk
heilt frisk
kald fisk
hard og omsynslaus person
korkje fugl eller fisk
korkje det eine eller det andre
laus i fisken
veik, slapp
ta for god fisk
godta som godt nok
trivast som fisken i vatnet
vere i sitt rette element;
ha det bra

vere seint ute

Tyding og bruk

vere (for) sein til noko;

vere forseinka;

Sjå: ute

Døme

vere seint ute med julegåvene;
han var altfor seint ute og slapp ikkje inn på stadion

Resultater per side: