Avansert søk

Nynorskordboka 962 oppslagsord

du

pronomen

Opphav

norrønt þú, akkusativ þik

Tyding og bruk

jamfør din;
2. person eintal
Døme
- kjære, snille deg!
- pass deg, du!
- det går bra, ver du trygg!
- er det du?
- viss eg var deg ...;
- seie du til kvarandre (og ikkje De) – vere dus med;
- ho er større enn du el.deg;
- du kan glede deg til dagen din
i utrop:
Døme
- du store min!
- du, å du!
ein (1, 1), vi (2, folk
Døme
- du veit aldri kor du har han

løn 1, lønn 1

substantiv hokjønn

Opphav

norrønt laun

Tyding og bruk

godtgjersle for eit arbeid eller ei teneste;
påskjøning
Døme
- få løn for strevet
- - bergingsløn
  - finnarløn
konsekvens, følgje (1, 1);
straff
Døme
- få løn som fortent
fastsett betaling for eit arbeid;
løning (2)
Døme
- ha høg løn;
- ha 700 000 i året i løn;
- få permisjon med full løn;
- løna har auka det siste året
- - akkordløn
  - industriarbeidarløn
  - månadsløn
  - tariffløn

Faste uttrykk

utakk er verdas løn
du får ingen takk for det gode du gjer

grov 3

adjektiv

Opphav

frå lågtysk

Tyding og bruk

sett saman av store delar eller partiklar;
storbygd, kraftig, tjukk, klumpete;
til skilnad frå fin (9)
Døme
- ein stor og grov kar;
- grovt tømmer;
- grov sand;
- du må bruke grovare sandpapir;
- kjøpe det grøvste brødet;
- grove andletsdrag;
- grov hud
lite detaljert, unyansert, lite nøyen
Døme
- få eit grovt overslag;
- vi gjorde berre ei grov måling;
- eg er i grove trekk samd med deg
- brukt som adverb
  hogge noko grovt til;
  grovt skissert
stor, alvorleg, brutal
Døme
- eit grovt tjuveri;
- ta grov betaling;
- ha grovt med pengar;
- bli dømd for grov vald
- brukt som adverb
  lyge grovt
mørk, djup
Døme
- han har ikkje særleg grov stemme
dryg, udanna, uhøfleg, rå;
som er på kanten
Døme
- ho er grov i kjeften;
- fortelje ei grov historie;
- kome med grove skuldingar;
- vil du høyre ein grov vits?

Faste uttrykk

det grøvste
det viktigaste eller mest vesentlege;
størsteparten
grov kam
kam med stort mellomrom mellom tennene
grov sjø
(sjø med) store bølgjer

mild

adjektiv

Opphav

norrønt mildr

Tyding og bruk

som ikkje er skarp eller sterk i smak, lukt eller oppleving;
behageleg;
nøytral (4), dus (3, linn (1), skånsam
Døme
- suppa er mild og rund i smaken;
- ei såpe med mild lukt;
- eit mildt vaskemiddel;
- eit mildt lys
med moderat kraft eller intensitet;
forsiktig (1)
Døme
- symptoma var milde;
- tablettane gjev berre milde biverknader
- brukt som adverb
  dette var overraskande, for å seie det mildt;
  du ser mildt sagt trøytt ut
godlynt, venleg, varsam
Døme
- vere mild i blikket;
- han snakka med mild stemme
skånsam, overberande, ikkje streng
Døme
- ein mild dom;
- ho styrte med mild, men bestemt hand
om vêr, klima: som ikkje er kaldt, men heller ikkje særleg varmt
Døme
- i morgon blir det mildare vêr;
- ein mild vind
brukt i utrop
Døme
- du milde himmel!
- milde moses!
- milde måne!
gjevmild, rundhanda, raus (2, 1)
Døme
- donasjon frå ei mild stifting

Faste uttrykk

milde gåver
rause gåver (til velgjerdsføremål)
vere avhengig av milde gåver frå private

snill

adjektiv

Opphav

norrønt snjallr ‘dugande, god, klok’

Tyding og bruk

god å omgåast med;
lydig
Døme
- vere snill og medgjerleg;
- ver snill no, gut!
- ein snill hund;
- no er ho mildare og snillare enn nokon gong
god, kjærleg
Døme
- ei snill og omsorgsfull mor;
- du er den snillaste eg veit
- brukt som adverb:
  det var snilt gjort
gjevmild
Døme
- få noko av ein snill onkel
hjelpsam, venleg
Døme
- snille grannar;
- vil du vere så snill å gjere meg ei teneste?
i utrop:
Døme
- snille deg, det treng du ikkje gjere!
- slå på lyset, er du snill!

Faste uttrykk

ver så snill
brukt i spørsmål der ein ber andre om noko;
til skilnad frå ver så god
kan eg få litt vatn, ver så snill?

fjern

adjektiv

Opphav

gjennom eldre dansk fjær, frå lågtysk vern(e); jamfør norrønt fjar(ri)

Tyding og bruk

som ligg langt unna
Døme
- fjerne himmelstrok;
- fjerne slektningar;
- dette verkar fjernt for meg;
- det har eg ikkje den fjernaste idé om;
- turistar frå fjernare land
- brukt som substantiv
  frå fjern og nær;
  sjå noko i det fjerne
langt unna i tid
Døme
- i ei fjern fortid
tankespreidd, åndsfråverande;
utilnærmeleg
Døme
- du verkar så fjern;
- vere fjern i blikket

dei 2

pronomen

Opphav

Tyding og bruk

3. person, fleirtal av han, ho (2, det (1
Døme
- dei er heime begge to;
- såg du dei?
- Liv, Knut og barna deira;
- boka er deira
ubunde pronomen: ein (1, 1), folk
Døme
- dei seier så mangt

de 1, dokker

pronomen

Uttale

de eller di

Opphav

norrønt þér, ér og þit, it ‘de (to)’, dativ og akkusativ þykkr, ykkr ‘dykk to’, genitiv ykkar ‘dykkar to’

Tyding og bruk

2. person fleirtal, brukt som fleirtal av du i vanleg tiltale til fleire
Døme
- har de fått med dykk alle tinga dykkar?
- kjære dykk!
- no må de gje dykk!
i høfleg tiltale til ein eller fleire (skrive med stor førebokstav):
Døme
- greier De Dykk sjølv (til ein) el. sjølv(e) (til fleire)?

på veg

Tyding og bruk

Sjå: veg

på ferd;
på reise til
Døme
- kor er du på veg?
- han var på veg til skulen da eg ringde
i ferd med (å gjere eller bli) noko
Døme
- paret er på veg til å skilje lag;
- eg var på veg til å slå av lyset;
- ho er på veg til å bli frisk
brukt for å uttrykkje kor langt ei kvinne er komen i svangerskapen
Døme
- ho er fem månadar på veg;
- kor langt på veg er du?

tøye strikken

Tyding og bruk

Sjå: strikk, tøye

nærme seg grensa for det som er akseptabelt
Døme
- dei tøyer strikken for kva som er lovleg
strekke seg ut over det som er forventa eller mogleg;
tøye grensene
Døme
- han liker utfordringar og tøyer strikken så langt han kan;
- skal du bli best, må du lære å tøye strikken litt ekstra

Resultat per side: