Gå til hovedinnhold
Tilgjengelighet
ordbøkene.no, Bokmålsordboka og Nynorskordboka

Avansert søk

Enkelt søk
Om avansert søk
17 treff

Bokmålsordboka 8 oppslagsord

edel

adjektiv

Opphav

fra lavtysk; beslektet med adel

Betydning og bruk

  1. av særlig god eller fornem karakter
    Eksempel
    • edle hester;
    • edle ansiktstrekk;
    • lære seg fektingens edle kunst
  2. Eksempel
    • et edelt menneske;
    • hun var edel og oppofrende;
    • bli tildelt en medalje for edel dåd

Faste uttrykk

  • edelt metall
    metall som ikke oksiderer eller ruster, for eksempel gull, sølv og platina
  • edle dråper
    alkoholholdig drikke av høy kvalitet
    • spise lokale delikatesser sammen med edle dråper;
    • by gjestene på edle dråper
Artikkelside

dråpe

substantiv hankjønn

Opphav

norrønt dropi; beslektet med dryppe

Betydning og bruk

  1. liten, rund eller pæreformet samling av væske
    Eksempel
    • dråpene rant nedover ruten;
    • tilsett noen dråper olivenolje
  2. medisin i væskeform som en måler opp eller bruker som dråper
    Eksempel
    • ta tre dråper fire ganger daglig
  3. liten mengde;
    Eksempel
    • en dråpe kaffe;
    • de gjorde alt for å få i seg en dråpe vann i varmen

Faste uttrykk

  • dråpen som får begeret til å renne/flyte over
    handling eller utsagn som får tålmodigheten til å briste;
    utløsende kraft
    • raseringen av lekeplassen er dråpen som får begeret til å renne over for foreldrene;
    • et fengselsopphold kan bli dråpen som får begeret til å flyte over for tidligere rusmisbrukere
  • edle dråper
    alkoholholdig drikke av høy kvalitet
    • spise lokale delikatesser sammen med edle dråper;
    • by gjestene på edle dråper
  • en dråpe i havet
    så lite at det ikke utgjør noen forskjell
  • ikke en dråpe
    ingen væske;
    ingenting
    • det er ikke en dråpe vann i bassenget;
    • de solgte ikke en dråpe olje til selskapet
  • til siste dråpe
    til det er helt tomt;
    så mye eller lenge som mulig
    • pumpe opp oljen til siste dråpe;
    • utnytte historien til siste dråpe
  • være like som to dråper vann
    være så like at en ikke kan skille den ene fra den andre;
    være identiske
    • far og sønn var like som to dråper vann
Artikkelside

unse

substantiv hankjønn

Opphav

av latin uncia ‘¹⁄₁₂ (pund)’, av unus ‘en’; samme opprinnelse som ounce

Betydning og bruk

eldre vektenhet for medisiner og edle metaller, ca. 30 gram
Artikkelside

stein 2, sten

substantiv hankjønn

Opphav

norrønt steinn, dansk sten; jamfør stein (1

Betydning og bruk

  1. edelt (fargerikt) mineral (1) brukt i smykker
    Eksempel
    • edle steiner
  2. frø av steinfrukt med hardt skall rundt
    Eksempel
    • spytte ut steinen
  3. hardt frø i bær
    Eksempel
    • druer uten steiner
  4. i medisin: lite, fast legeme som blir skilt ut, særlig i kjertler
Artikkelside

edle dråper

Betydning og bruk

alkoholholdig drikke av høy kvalitet;
Eksempel
  • spise lokale delikatesser sammen med edle dråper;
  • by gjestene på edle dråper
Artikkelside

metall

substantiv intetkjønn

Opphav

fra latin; av gresk metallon ‘gruve, bergsverk’

Betydning og bruk

  1. (fast) grunnstoff (1) som har en tydelig glans og er god leder for varme og elektrisitet
    Eksempel
    • edle metaller
  2. legering, ofte om bronse og messing;
    til forskjell fra jern (1) og stål (2, 1)
Artikkelside

motiv

substantiv intetkjønn

Opphav

gjennom fransk, fra middelalderlatin, av motivus ‘som setter i bevegelse’; beslektet med mosjon

Betydning og bruk

  1. grunn til at en gjør noe;
    beveggrunn, drivkraft, formål
    Eksempel
    • motivene for en handling;
    • motivet for forbrytelsen;
    • handle ut fra edle motiver
  2. i jus: grunngiving for et lovforslag;
    samlede forarbeider til en lov
  3. emne for en litterær tekst eller et kunstverk
    Eksempel
    • hevn som motiv i litteraturen
  4. det som er avbildet eller framstilt for eksempel på et fotografi, i et maleri eller som skulptur
    Eksempel
    • et godt motiv;
    • bilder med motiver fra eldre bydeler
  5. i musikk: kort tonerekke;
    minste melodiske eller rytmiske enhet i en komposisjon
Artikkelside

gullsmed

substantiv hankjønn

Opphav

i betydning 2 fra dansk

Betydning og bruk

  1. person som bearbeider eller selger gjenstander av edle metaller;
    jamfør juveler
Artikkelside

Nynorskordboka 9 oppslagsord

stein 1

substantiv hankjønn

Opphav

norrønt steinn

Tyding og bruk

  1. fast og hardt mineralsk materiale som finst i store og små stykke i jordskorpa;
    til skilnad frå jord (3), sand (1) og grus (1
    Døme
    • bryte stein;
    • i Noreg er det mykje stein
  2. blokk eller klump av stein (1, 1)
    Døme
    • kaste stein;
    • få stein i skoen;
    • hoppe frå stein til stein over elva;
    • steinane rasa ned fjellsida
  3. stykke som er tilhogge av stein (1, 1) eller laga av betong, tegl eller liknande og nytta til eit særskilt føremål
    Døme
    • reise ein stein på grava;
    • leggje ny stein på taket
  4. edelt (fargerikt) mineral (1) brukt i smykke;
    Døme
    • edle steinar
  5. frø av steinfrukt med hardt skal rundt
    Døme
    • spytte ut steinen
  6. hardt frø i bær
    Døme
    • druer utan stein
  7. i medisin: liten fast lekam som blir skild ut, særleg i kjertlar

Faste uttrykk

  • byggje/leggje stein på stein
    arbeide tolmodig for å nå eit mål
    • bedrifta bygde stein på stein i etableringsfasen;
    • vi må leggje stein på stein for å få framgang
  • ein skal ikkje kaste stein når ein sit i glashus
    ein bør ikkje kritisere andre for noko ein sjølv kan kritiserast for
  • erte på seg stein
    terge til den aller rolegaste blir oppøst
  • falle ein stein frå nokons hjarte
    bli fri frå ei tung bør (1, 2)
    • det fall ein stein frå hjartet hans da han fekk vite sanninga
  • få ein stein til å gråte
    få den mest kjenslelause til å ynkast over nokon
  • ha eit hjarte av stein
    vere hard og kjenslelaus
  • hard som stein
    svært hard
  • hoggen/skriven i stein
    umogleg å endre
    • framtida er ikkje hoggen i stein;
    • planane er ikkje skrivne i stein
  • ikkje liggje att stein på stein
    vere eller bli heilt øydelagd
  • kaste den første steinen
    vere den første til å døme eller kritisere
  • kaste stein i glashus
    kritisere nokon for noko ein sjølv har gjort feil
    • opposisjonspartiet kastar stein i glashus
  • leggje stein til børa/byrda
    auke vanskane for andre
    • denne lova legg stein til byrda for dei som er komne i ein vanskeleg situasjon;
    • den låge lønsveksten la stein til børa
  • snu kvar stein
    undersøkje nøye;
    saumfare
  • sove som ein stein
    sove tungt
  • steinar for brød
    noko verdilaust i staden for noko nyttig
Artikkelside

edel

adjektiv

Opphav

frå lågtysk; samanheng med adel

Tyding og bruk

  1. av særleg god eller fornem karakter
    Døme
    • ein edel hesterase;
    • edle andletsdrag;
    • den edle kunsten å bryggje skikkeleg øl
  2. Døme
    • eit edelt menneske;
    • eit edelt sinnelag;
    • få medalje for edel dåd

Faste uttrykk

  • edelt metall
    metall som ikkje oksiderer eller rustar, til dømes gull, sølv og platina
  • edle dropar
    alkoholhaldig drikke av høg kvalitet
    • servere edle dropar til maten;
    • sikre seg edle dropar før høgtida
Artikkelside

drope

substantiv hankjønn

Opphav

norrønt dropi; samanheng med drype (1

Tyding og bruk

  1. lita, rund eller pæreforma samling av væske
    Døme
    • dropane plaska mot ruta;
    • ytst på greina hang det ein stor drope
  2. medisin i væskeform som ein måler opp eller bruker som dropar
    Døme
    • ta dropane fire gonger til dagen i ei veke
  3. lita mengd;
    Døme
    • få seg ein drope kaffi

Faste uttrykk

  • dropen som får begeret til å renne/flyte over
    handling eller utsegn som får tolmodet eller uthaldet til å breste;
    utløysande kraft
    • berre nokre få timar med overtidsarbeid kan bli dropen som får begeret til å flyte over;
    • avslaget var dropen som fekk begeret til å renne over
  • edle dropar
    alkoholhaldig drikke av høg kvalitet
    • servere edle dropar til maten;
    • sikre seg edle dropar før høgtida
  • ein drope i havet
    så lite at det ikkje gjer nokon skilnad
  • ikkje ein drope
    inga væske;
    ingenting
    • eg var tørst, men han delte ikkje ein drope;
    • det kom ikkje ein dråpe regn den dagen
  • til siste drope
    til det er heilt tomt;
    så mykje eller lenge som råd
    • utnytte oljeressursane til siste drope;
    • arealet blir skvisa til siste drope
  • vere like som to dropar vatn
    vere så like at ein ikkje kan skilje den eine frå den andre;
    vere identiske
    • tvillingane er like som to dropar vatn
Artikkelside

unse

substantiv hokjønn

Opphav

av latin uncia ‘¹⁄₁₂ (pund)’ av unus ‘ein’; same opphav som ounce

Tyding og bruk

eldre vekteining for medisinar og edle metall, om lag 30 gram
Artikkelside

edle dropar

Tyding og bruk

alkoholhaldig drikke av høg kvalitet;
Sjå: drope, edel
Døme
  • servere edle dropar til maten;
  • sikre seg edle dropar før høgtida
Artikkelside

metall

substantiv inkjekjønn

Opphav

frå latin; av gresk metallon ‘gruve, bergverk’

Tyding og bruk

  1. (fast) grunnstoff (1) som har ein tydeleg glans og er god leiar for varme og elektrisitet
    Døme
    • edle metall
  2. legering, ofte om bronse, messing og liknande;
    til skilnad frå jern (1) og stål (2, 1)
Artikkelside

edle

edla

verb

Opphav

av edel

Tyding og bruk

Døme
  • edle fram fleire fotballtalent
Artikkelside

gullsmed

substantiv hankjønn

Opphav

i tyding 2 frå dansk

Tyding og bruk

  1. person som arbeider til eller handlar med ting av edle metall
Artikkelside

motiv

substantiv inkjekjønn

Opphav

gjennom fransk, frå mellomalderlatin, av motivus ‘som set i rørsle, drivande’; samanheng med mosjon

Tyding og bruk

  1. grunn til at ein gjer noko;
    tildriv, drivkraft, føremål
    Døme
    • motiva for ei handling;
    • motivet for eit brotsverk;
    • handle ut frå edle motiv
  2. i jus: grunngjeving for eit lovframlegg;
    samla førearbeid til ei lov
  3. emne for ein litterær tekst eller eit kunstverk
    Døme
    • bergtaking er eit vanleg motiv i folkevisene
  4. det som er avbilda eller framstilt til dømes på eit fotografi, i eit målarstykke eller som skulptur
    Døme
    • eit godt motiv;
    • målarstykke med motiv frå eldre bydelar
  5. i musikk: kort tonerekkje;
    minste melodiske eller rytmiske eining i ein komposisjon
Artikkelside