Avansert søk

Nynorskordboka 14 oppslagsord

snøfte

snøfta

verb

Opphav

samanheng med snuse

Tyding og bruk

puste høyrleg, sterkt;
pruste, pese
Døme
- oksen snøfta og kom mot oss
puste brått ut gjennom nasen av sinne eller forakt;
fnyse
Døme
- snøfte svivyrdeleg

utfall

substantiv inkjekjønn

Tyding og bruk

rask rørsle mot;
plutseleg åtak (1)
Døme
- fektaren gjorde små utfall;
- oksen gjorde eit utfall mot turgåarane
i overført tyding: skarp kritikk
Døme
- kome med harde utfall mot styresmaktene
resultat av noko;
utgang, slutt
Døme
- utfallet av valet;
- krisa fekk eit lykkeleg utfall
i styrkjetrening: styrkeøving der ein set det eine beinet langt framfor det andre og bøyer seg ned slik at ein har rett vinkel i begge kne
utløp (2), os;
jamfør utfallsos

stamfar

substantiv hankjønn

Opphav

av stam- (2) og far (

Tyding og bruk

eldste kjende mann i ei slekt eller slektsgrein;
ane (1 av hankjønn, ættfar;
til skilnad frå stammor
Døme
- stamfaren til slekta kom til Bergen i 1722;
- stamfaren til menneska levde i Afrika
(hann)dyr som (hus)dyr nedstammar frå
Døme
- den felles stamfaren til alle skjelpadder;
- oksen Tor er stamfar til halvparten av kyrne i bygda
i overført tyding: skapar, opphavsmann
Døme
- han er stamfaren til bluesen
i overført tyding: gjenstand eller fenomen noko har utvikla seg frå
Døme
- dette kameraet er stamfaren til dei moderne speilreflekskameraa

olme

olma

verb

Tyding og bruk

gjere seg morsk i andletet

Døme

han gjekk der og olma;
oksen olma på guten

Faste uttrykk

olme seg
gjere seg olm;
hisse seg opp

horn

substantiv inkjekjønn

Opphav

norrønt horn

Tyding og bruk

utvokster av keratin på hovudet hos visse hovdyr
Døme
- kyr kan ha horn;
- oksen tok han på horna og slengde han bortover
- - elghorn
  - kuhorn
hardvoren substans som horn (1) er laga av;
keratin
Døme
- knappar av horn;
- vere hardt som horn
gjenstand laga av horn av ku eller liknande
Døme
- blåse i horn;
- drikke av hornet
- - drikkehorn
  - kruthorn
ting som liknar eller opphavleg likna horn (1)
- - bilhorn
  - posthorn
  - signalhorn
blåseinstrument av messing med traktforma opning
Døme
- han spelar horn i korpset
- - althorn
  - valthorn
lite, krumt bakverk med spiss i båe endane
Døme
- vi åt horn med ost til kvelds
brukt i stadnamn: form i landskap som stikk ut eller liknar eit horn
Døme
- Romsdalshornet er ein av dei mest populære toppane i Noreg;
- segle rundt Kapp Horn;
- landa på Afrikas Horn

Faste uttrykk

engelsk horn
treblåseinstrument som liknar obo, men er stemt ein kvint lågare enn ein vanleg obo
få horn
bli bedregen av nokon
ha eit horn i sida til
bere nag til nokon
hornet på veggen
brukt om situasjon der den eldste, ofte i ei organisasjon, prøver å påverke med dei gammaldagse meiningane sine;
jamfør sjuande far i huset
vi skal sleppe å høyre så mykje frå han som heng i hornet på veggen
renne/stange horna av seg
ha ein vill og energisk periode for sidan å falle til ro
ho må få stange horna av seg medan ho er ung;
stormen har rent horna av seg
setje horn på
vere utru mot
ta tyren/oksen ved horna
gå rett på vanskane
lat oss ta tyren ved horna!
dei tok oksen ved horna
trekkje horna til seg
slutte å vise motvilje

blåse 2

blåsa

verb

Opphav

norrønt blása

Tyding og bruk

om luft: vere i strøymande rørsle
Døme
- det blæs i fjellet;
- nordavinden bles gjennom byen
om vind: få noko til å velte eller til å fare gjennom lufta
Døme
- eit vindkast som bles trea over ende;
- stormen blæs sand og jord over vegen
bli ført av vinden eller ein annan luftstraum
Døme
- hatten bles på sjøen
puste ut gjennom munn eller nasebore;
ande tungt;
fnyse
Døme
- oksen frøste og bles;
- blåse røyk gjennom nasen;
- ho berre blæs av alle rykta
få fram tonar eller lydsignal ved å puste luft i musikkinstrument eller anna innretning
Døme
- blåse på horn;
- domaren bles i fløyta;
- blåse til avmarsj
lage noko ved å la luftstraum forme ein flytande masse
Døme
- blåse såpebobler;
- blåse glas
sende ut luftstraum med ymse reiskapar
Døme
- blåse håret tørt med fønar

Faste uttrykk

blåse av
i idrett: avslutte ein kamp ved å blåse stoppsignal i fløyte
domaren bles av kampen
blåse i
ikkje bry seg om
eg blæs i kva folk meiner
blåse liv i
få i gang att
saka bles liv i gamle politiske motsetnader
blåse opp
1. ta til å blåse;
  blåse stadig kraftigare
  blåse opp til storm
2. få til å auke i storleik ved å blåse inn luft eller annan gass
  blåse opp ein ballong
3. forstørre
  blåse opp eit bilete
4. gjere større eller viktigare enn fortent;
  overdrive
  blåse opp dramatiske enkelthendingar
blåse raudt
blåse i alkometer og få positivt utslag
han bles raudt og vart fråteken førarkortet
blåse seg opp
øse seg opp
folk som blæs seg opp over politisk satire
blåse støvet av
i overført tyding: ta opp att;
aktualisere
blåse støvet av lyntogvisjonane
blåse ut
sløkkje flamme (på lys) ved å blåse på henne
blåse ut lyset
kva veg vinden blæs
korleis ei sak utviklar seg
det er ikkje godt å seie kva veg vinden blæs;
det spørst kva veg vinden blæs;
han såg kva veg vinden bles
vel blåst
bra utført
stemnet er vel blåst;
vel blåst, alle saman!

ta tyren/oksen ved horna

Tyding og bruk

gå rett på vanskane;

Sjå: horn, tyr

Døme

lat oss ta tyren ved horna!
dei tok oksen ved horna

matador

substantiv hankjønn

Opphav

gjennom spansk matar ‘slakte, drepe’; frå latin mactare

Tyding og bruk

tyrefektar som skal drepe oksen
rik og mektig person
høg trumf (1) i visse kortspel

bure 1

bura

verb

Opphav

lydord

Tyding og bruk

gje frå seg seg ein sterk og grov lyd;

Døme

oksen bura og brølte;
vinden burar høgt

belje

belja

verb

kløyvd infinitiv: belja

Opphav

norrønt belja; samanheng med bale

Tyding og bruk

brøle, bure (, gaule (

Døme

oksen stod og belja;
ungane beljar

Resultater per side: