Avansert søk

Nynorskordboka 9 oppslagsord

brei

adjektiv

Opphav

norrønt breiðr

Tyding og bruk

med stor utstrekning på tvers av lengda eller høgda;
motsett smal (2, til skilnad frå lang (2 og høg (1
Døme
- vere brei over akslene;
- sjå ut over den breie fjorden;
- ho har det breiaste smilet av alle;
- gjere gata litt breiare
med ei viss oppgjeven utstrekning, målt på tvers av lengda eller høgda
Døme
- huset er tolv meter langt og seks meter breitt
som femner om mykje eller mange;
vid (2, romsleg
Døme
- eit breitt vareutval;
- ein open, brei og sakleg debatt;
- opptre for eit breitt publikum;
- dei mobiliserte breie lag av folket;
- eit breitt fleirtal slutta seg til forslaga
utprega;
folkeleg (2)
Døme
- prate brei lærdøl;
- ho prata ei brei søritaliensk dialekt
- brukt som adverb
  prate breitt

Faste uttrykk

dei breie laga
den store mengda av folk;
massane;
folk flest
dei breie laga av folket
i det vide og det breie
svært omstendeleg
ho la ut i det vide og det breie
i sju lange og sju breie
svært lenge;
i det uendelege
vente på svar i sju lange og sju breie
vidt og breitt
mange stader;
overalt
ho hadde kontaktar vidt og breitt

påtatt

adjektiv

Tyding og bruk

falsk, unaturleg, uekte;

bruk samsvarsbøying framfor eit substantiv:
- eit påtatt smil;
- påtatte smil
bruk ubøygd form etter eit usjølvstendig verb:
- smilet hennar var påtatt;
- smila deira var påtatt

påteken

adjektiv

Tyding og bruk

falsk, unaturleg, uekte;
påtatt
Døme
- eit påteke namn;
- smilet var påteke;
- dekkje mismotet med ei påteken likesæle
som har vorte mål for åtak;
angripen
Døme
- han vart påteken av ukjende menn;
- både planter og dyr vert påtekne av sjukdomen

varme 1

substantiv hankjønn

Opphav

norrønt vermi; av varm

Tyding og bruk

det å vere varm (1);
(heller) høg temperatur;
verme (1, 1)
Døme
- varme frå omnen;
- skru på varmen i eit rom;
- våren er her med sol og varme;
- halde varmen i kroppen;
- steikje med jamn varme
oppvarming (1)
Døme
- betale for varme
det å vere varm (6)
Døme
- bli møtt med varme;
- varmen i smilet
eld, bål
Døme
- gjere opp varme;
- kaste noko på varmen;
- la varmen gå ut;
- varmen er laus!
i fysikk: energi som skriv seg frå uordna rørsler i molekyla eller atoma i ein stoffmasse

Faste uttrykk

inn i varmen
inn i eit fellesskap
bli teken inn i varmen i lokalmiljøet;
ho er komen inn i varmen på landslaget

smil

substantiv hankjønn eller inkjekjønn

Tyding og bruk

det å smile

Døme

dra på smilet;
andletet var eit einaste stort smil;
sende eit lurt smil;
svaret kalla på smilet

Faste uttrykk

smilet i kvardagen
gleda, det gode humøret

visne

visna

verb

Opphav

norrønt visna; jamfør vissen

Tyding og bruk

om (del av) plante: bli vissen (1);
skrumpe inn og forsvinne
Døme
- blomstrane visna av vassløyse
om person eller kroppsdel: miste kraft eller førleik;
bli lamma;
forfalle
Døme
- armen visna vekk av slaget;
- vere så trøytt at føtene visnar;
- bruke musklane så lite at dei visnar bort
i overført tyding: gradvis bli borte
Døme
- smilet visna;
- samarbeidet visna bort

gjenskin

substantiv inkjekjønn

Tyding og bruk

skin eller lys som er kasta attende;
atterskin
Døme
- ho såg gjenskinet av leselyset;
- sola gjev gjenskin på skjermen
i overført tyding: noko som minner om eller er eit veikt bilete av noko anna;
avglans (2)
Døme
- smilet var berre eit gjenskin

dåre 2

dåra

verb

Opphav

norrønt dára, truleg frå lågtysk; samanheng med dåre (

Tyding og bruk

hugta, fortrylle, tiltrekkje
Døme
- han dåra henne
- brukt som adjektiv
  dårande røyst;
  smilet hennar var dårande
lokke på avvegar;
bedra (3), forføre
Døme
- ho let seg dåre av løfta

forråde

forråda

verb

Opphav

frå lågtysk ‘råde falskt’, jamfør norrønt forráða; av for- ( og rå (

Tyding og bruk

opptre trulaust mot;
svike, svikte
Døme
- forråde fedrelandet;
- forråde ein ven
gjere kjend;
røpe
Døme
- forråde seg;
- smilet forrådde kva ho tenkte på