Gå til hovedinnhold
Tilgjengelighet
ordbøkene.no, Bokmålsordboka og Nynorskordboka

Avansert søk

Enkelt søk
Om avansert søk
203 treff

Bokmålsordboka 99 oppslagsord

gule 3

verb

Opphav

av gule (1

Betydning og bruk

blåse jevnt og svakt
Artikkelside

gule 1

substantiv hankjønn eller hunkjønn

Opphav

norrønt gula

Betydning og bruk

jevn, svak vind
Artikkelside

gule 2

substantiv hankjønn

Opphav

av gul

Betydning og bruk

til forskjell fra hvite
Artikkelside

gul

adjektiv

Opphav

norrønt gulr

Betydning og bruk

som har en farge som eggeplomme eller moden sitron (og som ligger mellom grønt og oransje i fargespekteret)
Eksempel
  • en gul tulipan;
  • tegne en gul sol;
  • gule erter;
  • gule aks;
  • slå seg gul og blå

Faste uttrykk

  • gul feber
  • gult kort
    kort med gul farge som tjener som advarsel ved ureglementert spill, særlig i fotball
  • gult lys
    trafikklys som varsler overgang fra grønt lys (1) til rødt lys
Artikkelside

vårkål

substantiv hankjønn

Betydning og bruk

flerårig plante i soleiefamilien med gule blader;
Ficaria verna
Artikkelside

xantofyll

substantiv intetkjønn

Opphav

fra gresk, av xanthos ‘gul’ og phyllon ‘blad’, jamfør klorofyll

Betydning og bruk

fellesbetegnelse for hovedsakelig gule og røde fargestoffer i planter og andre organismer (som blant annet viser seg når bladene gulner om høsten)
Artikkelside

tomatplante

substantiv hunkjønn eller hankjønn

Betydning og bruk

ettårig plante i søtvierfamilien med hårete stengel og blad, gule blomster og rød frukt;
Lycopersicon esculentum
Artikkelside

utenpålomme

substantiv hunkjønn eller hankjønn

utapålomme

substantiv hankjønn eller hunkjønn

Betydning og bruk

lomme (1) som er sydd fast på utsiden av plagget;
til forskjell fra stikklomme
Eksempel
  • et rødt skjørt med gule utenpålommer
Artikkelside

tomat

substantiv hankjønn

Opphav

gjennom spansk, fra det aztekiske språket nahuatl

Betydning og bruk

  1. spiselig rød frukt av planten tomat (2), brukt som grønnsak
    Eksempel
    • rundstykker med egg og tomat;
    • lage salat med agurk, paprika og tomat;
    • dyrke tomater
  2. ettårig plante i søtvierfamilien med hårete stengel og blad, gule blomster og den røde frukten tomat (1);
    Lycopersicon esculentum;
  3. Eksempel
    • makrell i tomat
Artikkelside

tiriltunge

substantiv hunkjønn eller hankjønn

Opphav

beslektet med norrønt tírr ‘glans’

Betydning og bruk

plante med gule blomster i erteblomstfamilien;
Lotus corniculatus
Artikkelside

Nynorskordboka 104 oppslagsord

gule 3

gula

verb
kløyvd infinitiv: gula

Opphav

av gul (1 og gule (1

Tyding og bruk

blåse veikt
Døme
  • det gular lint
Artikkelside

gule 1

substantiv hokjønn

Opphav

norrønt gula; samanheng med gul (1

Tyding og bruk

(jamn, langvarig) vind;
Artikkelside

gule 2

substantiv hankjønn

Opphav

av gul (2

Tyding og bruk

til skilnad frå kvite (1, 1)
Artikkelside

gul 2

adjektiv

Opphav

norrønt gulr

Tyding og bruk

som har ein farge som eggeplomme eller mogen sitron (og som ligg mellom oransje og grønt i fargespekteret)
Døme
  • gule roser;
  • ei gul regnjakke;
  • gule erter;
  • kornet er gult;
  • slå seg gul og blå

Faste uttrykk

  • gul feber
  • gult kort
    kort med gul farge som tener som åtvaring for stygt spel, særleg i fotball
  • gult lys
    trafikklys som varslar overgang frå grønt lys (1) til raudt lys
Artikkelside

til 3

preposisjon

Opphav

norrønt til

Tyding og bruk

  1. brukt til å uttrykkje mål eller sluttpunkt for ei rørsle
    Døme
    • ho køyrde ungane til skulen;
    • dei reiste til Arendal;
    • du må gå til dokteren;
    • han følgde henne til døra;
    • dei drog frå stad til stad;
    • han spelte ballen til spissen
    • brukt som adverb:
      • folk strøymde til;
      • mange kom til for å hjelpe
  2. brukt om rørsle i ei viss retning eller det å vende mot noko eller nokon
    Døme
    • ta av til høgre ved det gule huset;
    • dei veik til sides;
    • eg vakna til ein ny dag;
    • dei synte til ei tidlegare sak;
    • ho smilte til kollegaen;
    • han snudde ryggen til dei;
    • huset har utsyn til sjøen;
    • brått stod vi andlet til andlet
  3. brukt til å uttrykkje overgang til noko nytt
    Døme
    • vinden auka frå liten kuling til full storm;
    • han vil bli til noko stort;
    • dei såg teikn til betring;
    • trollet vart til stein
    • brukt som adverb:
      • pasienten frisknar til;
      • isen frys til
  4. brukt for å uttrykkje tilstand
    Døme
    • kontoret står til rådvelde;
    • huset er til leige;
    • mange var til stades
    • brukt som adverb:
      • det står bra til med henne;
      • dei held til i kjellaren
  5. brukt for å uttrykkje eit intervall
    Døme
    • han arbeidde frå sju til tre;
    • det kostar frå fem til ti tusen;
    • vi har budd her frå 2013 til i dag;
    • kontoret er ope frå ti til to;
    • reisa tek to til tre timar;
    • deltakarane er frå åtte til tolv år
  6. brukt for å uttrykkje grense for noko
    Døme
    • åkeren når ned til elva;
    • eg stod i vatn til knea;
    • eg vil bli hos deg til døden skil oss
  7. brukt om tid og tidspunkt
    Døme
    • alt til si tid;
    • vi blir ferdige til våren;
    • dei flyttar inn til jul;
    • kan du vente til seinare?
    • dei møttest til same tid kvar dag;
    • eg skjønar meg ikkje på ungdomen no til dags;
    • slik har det vore til alle tider
  8. brukt for å uttrykkje føremål
    Døme
    • ho fekk boka til gjennomsyn;
    • eg treng ein reiskap til å grave med;
    • vi kledde oss til fest;
    • har du pengar til taxi?
    • dei ordna alt til eigen fordel
  9. brukt for å uttrykkje evne, høve eller utveg
    Døme
    • kommoden har ein skuff til å låse;
    • er du i form til å sykle?
  10. brukt for å uttrykkje årsak
    Døme
    • episoden var opphav til mykje krangling;
    • han hadde god grunn til å gråte;
    • ho var til stor glede for foreldra
  11. brukt for å uttrykkje samband
    Døme
    • eg høyrer til her;
    • eleven knytte seg til læraren;
    • ho er veldig bunden til bestemora;
    • vi drikk vatn til maten;
    • han blir rekna til familien;
    • det ligg til slekta
  12. brukt for å uttrykkje samanlikning
    Døme
    • du er ikkje gammal nok til å vere med;
    • jakka er for god til å kaste;
    • ho er klok til å vere så lita
  13. brukt for å uttrykkje eigedomstilhøve
    Døme
    • har du nøkkelen til huset?
    • ho er mor til jenta;
    • det er hunden til naboen
  14. Døme
    • han ligg til sengs med influensa;
    • no må de setje dykk til bords;
    • det kom framande til gards;
    • vi reiser til fjells i helga;
    • vi har hytta til låns;
    • bilen er til sals;
    • eg har løn til gode;
    • heldigvis kom dei til rette;
    • flekken kom til syne i dagslys

Faste uttrykk

  • få til
    greie, lykkast med, oppnå
    • får du til reknestykka?
  • sleppe til
    få plass;
    få vere med
    • han slepp ikkje til på kjøkenet
  • slumpe til
    hende tilfeldig
    • ein tidlegare kjærast ho slumpa til å møte att
  • slå til
    1. gje noko eller nokon eit slag
      • ho slo til han
    2. gripe (hardt) inn;
      gå til aksjon
      • ranarar slo til mot kiosken i natt
    3. hende plutseleg;
      inntreffe
      • det slo til med rekordvarme i helga
    4. gjere noko på ein (uventa) flott måte
      • bassisten slo til med glitrande spel
    5. akseptere eit tilbod;
      godta, seie ja
      • vi slo til og kjøpte båten
    6. gå i oppfylling;
      bli som venta
      • spådomane har slått til
    7. gje godt resultat (i jordbruk, jakt eller fiske)
      • avlinga slo til i år
  • ta til
    byrje
    • det tok til å mørkne
  • vere til
    finnast, eksistere
    • reglane er til for at vi skal følje dei;
    • frukten var berre til pynt;
    • gleda over berre å vere til
  • vise til
    peike på;
    gje opp (som kjelde eller liknande)
    • dei viste til særs gode resultat;
    • han viser til statistikk
Artikkelside

squashplante, skvåsjplante

substantiv hankjønn eller hokjønn

Tyding og bruk

plante av squash (2, med store kraftige stenglar, store blad og gule blomstrar
Artikkelside

reinfann

substantiv hankjønn

Opphav

frå lågtysk; av rein (1, sisteleddet same opphav som fane

Tyding og bruk

plante i korgplantefamilien med gule blomstrar som liknar knappar, og sterk krydderlukt;
Tanacetum vulgare
Artikkelside

xantofyll

substantiv inkjekjønn

Opphav

frå gresk, av xanthos ‘gul’ og phyllon ‘blad’; jamfør klorofyll

Tyding og bruk

samnemning for hovudsakleg gule og raude fargestoff i planter og andre organismar (som mellom anna viser seg i gule blad om hausten)
Artikkelside

vårkål

substantiv hankjønn

Tyding og bruk

fleirårig plante i soleiefamilien med gule blad;
Ficaria verna
Artikkelside

hauste

hausta

verb

Opphav

norrønt hausta, opphavleg ‘bli haust’

Tyding og bruk

  1. samle inn og få avlinga under tak
    Døme
    • vi kjem til å hauste tidleg i år;
    • eg har hausta inn epla;
    • ho hausta honningen frå bikubene;
    • dei haustar inn kveiten allereie
  2. i overført tyding: få (2, 1) eller oppnå noko som løn eller resultat av ein innsats
    Døme
    • ho hausta stor applaus frå tilhøyrarane;
    • han hausta anerkjenning for arbeidet

Faste uttrykk

  • det haustast
    det går mot haust
    • det haustast og trea blir gule
  • ein haustar som ein sår
    ein får dei resultata ein fortener
  • hauste fruktene av noko
    nyte fordelane av eit (godt) utført og kanskje vanskeleg arbeid
    • no kan ho endeleg hauste fruktene av ti års hardt arbeid
  • hauste juletreet
    ta pynten av juletreet
  • hauste storm
    få sterk kritikk for noko;
    jamfør så vind og hauste storm
    • dei har hausta stor storm med planane sine
  • så vind og hauste storm
    seie eller gjere noko tilsynelatande lite som får uventa negative konsekvensar
    • dei har sådd vind og hausta storm med forslaget sitt
Artikkelside