Gå til hovedinnhold
Tilgjengelighet
ordbøkene.no, Bokmålsordboka og Nynorskordboka

Avansert søk

Enkelt søk
Om avansert søk
168 treff

Bokmålsordboka 85 oppslagsord

øke, auke 2

verb

Opphav

av dansk øge; norrønt auka

Betydning og bruk

  1. gjøre større;
    få til å vokse
    Eksempel
    • øke farten;
    • øke sine inntekter;
    • vi har økt tilskuddet til kommunene;
    • selskapet økte omsetningen med 20 prosent
  2. bli større;
    vokse
    Eksempel
    • arbeidsledigheten øker;
    • med økende fart

Faste uttrykk

  • øke på
    bli sterkere;
    vokse
    • vinden øker på;
    • trafikken økte på
Artikkelside

svoveldioksid

substantiv intetkjønn

Betydning og bruk

fargeløs gass med stikkende lukt som brukes som bleke- og desinfeksjonsmiddel og til framstilling av svovelsyre
Eksempel
  • utslippet av svoveldioksid over byen har økt med 70 prosent
Artikkelside

porøsitet

substantiv hankjønn

Betydning og bruk

det å være porøs
Eksempel
  • porøsitet i en bergart måles i prosent
Artikkelside

steinkull, steinkøl

substantiv intetkjønn

Betydning og bruk

kull (2, 1) med 70–80 prosent karbon som fins i harde, sammenhengende lag under jorda
Artikkelside

vektprosent

substantiv hankjønn

Betydning og bruk

i kjemi: prosent av et stoff i en blanding eller løsning basert på vekt;
Eksempel
  • sand og pukk utgjør omtrent 70 vektprosent av betong
Artikkelside

strykprosent, strykeprosent

substantiv hankjønn

Betydning og bruk

prosent av antall kandidater som har strøket til en eksamen eller annen prøve
Eksempel
  • strykprosenten til eksamen var over 20
Artikkelside

stige 2

verb

Opphav

norrønt stíga

Betydning og bruk

  1. bevege seg eller flytte seg med ett eller få skritt
    Eksempel
    • stige av sykkelen;
    • stige til hest;
    • vær så god, stig på;
    • han stiger opp på talerstolen;
    • de steg over gjerdet
  2. bevege seg oppover;
    bli høyere
    Eksempel
    • stige til værs;
    • sola stiger dag for dag;
    • veien stiger bratt oppover;
    • vannet steg;
    • nivået har steget
  3. øke, vokse
    Eksempel
    • stige i verdi;
    • larmen steg og steg;
    • prisene har steget med fire prosent;
    • temperaturen stiger
    • brukt som adjektiv:
      • i stigende grad

Faste uttrykk

  • stige fram
    dukke opp;
    vise seg
  • stige i gradene
    rykke opp;
    avansere
Artikkelside

prosentgodtgjørelse

substantiv hankjønn

prosentgodtgjøring

substantiv hunkjønn eller hankjønn

Betydning og bruk

godtgjørelse for tjenester og ytelser regnet i prosent, for eksempel av bruttoinntekt av salg;
jamfør royalty
Artikkelside

feriepenger

substantiv hankjønn

Betydning og bruk

penger en arbeidstaker tjener opp som en viss prosent av inntekten det foregående året og får utbetalt før ferien;
Eksempel
  • betale ut lønn og feriepenger;
  • rett til feriepenger
Artikkelside

feriegodtgjørelse

substantiv hankjønn

feriegodtgjøring

substantiv hunkjønn eller hankjønn

Betydning og bruk

beløp en arbeidstaker tjener opp som en viss prosent av inntekten det foregående året og får utbetalt før ferien;
Artikkelside

Nynorskordboka 83 oppslagsord

urinnvånar

substantiv hankjønn

Tyding og bruk

person som høyrer til eit urfolk;
Døme
  • ein amerikansk urinnvånar;
  • urinnvånarane utgjer om lag ti prosent av folkesetnaden i området
Artikkelside

auke 2

auka

verb

Opphav

norrønt auka

Tyding og bruk

  1. gjere større;
    få til å vekse
    Døme
    • auke farten;
    • auke løna;
    • regjeringa har auka løyvingane;
    • budsjettet vart auka med 30 prosent
  2. bli større eller meir talrik;
    Døme
    • folketalet aukar sterkt;
    • aukande utgifter

Faste uttrykk

  • auke på
    bli sterkare;
    vekse
    • vinden aukar på;
    • oppgåvene auka på
Artikkelside

porøsitet

substantiv hankjønn

Tyding og bruk

det å vere porøs
Døme
  • porøsitet i ei bergart blir målt i prosent
Artikkelside

vektprosent

substantiv hankjønn

Tyding og bruk

i kjemi: prosent av eit stoff i ei blanding eller ei løysning basert på vekt;
Døme
  • vektprosenten av tinn i bronse kan vere 20
Artikkelside

fyllingsgrad

substantiv hankjønn eller hokjønn

Tyding og bruk

  1. tilhøve mellom det aktuelle vassinnhaldet i eit reguleringsmagasin og vassinnhaldet ved fullt magasin, målt i prosent av fullt magasin
    Døme
    • fyllingsgrada i norske magasin var 93,6 prosent
  2. tilhøve mellom talet på passasjerar på eit kommunikasjonsmiddel og det tillatne talet
    Døme
    • ha god fyllingsgrad på flya
Artikkelside

halv 1

adjektiv

Opphav

norrønt halfr

Tyding og bruk

  1. som utgjer den eine av to (meir eller mindre like store) delar
    Døme
    • dei delte og fekk eit halvt eple kvar;
    • ein halv liter;
    • to og ein halv
    • brukt som substantiv
      • ikkje det halve;
      • det halve hadde vore meir enn nok;
      • ein halv må vere lov
  2. om mengde, fart eller anna måleining, som er fylt eller blir brukt ca. halvparten av maksimal kapasitet;
    halvfull, halvfylt
    Døme
    • ei halv flaske;
    • ta ein halv øl;
    • båten gjekk med halv fart
  3. om klokkeslett: 30 minutt før heil time
    Døme
    • klokka er halv ni, altså 08.30 eller 20.30
  4. som utgjer opp til halvdelen av noko;
    delvis (2), nesten
    Døme
    • oppleve det som ein halv fridag;
    • ein halv siger
  5. brukt som adverb: delvis, nesten, i ein viss mon
    Døme
    • han sa det halvt i spøk;
    • dei sat halvt smilande;
    • ho stirra halvt forbi han
  6. om gjerning, karakter, lovnad, sanning, svar og liknande: ikkje heil, ufullkomen, ufullstendig
    Døme
    • ein halv lovnad;
    • eit halvt svar;
    • ta halve standpunkt

Faste uttrykk

  • ei halv ei
    ei halvflaske brennevin
    • ha ei halv ei på innerlomma
  • ein halv gong
    femti prosent (meir);
    ofte brukt i samanlikningar om mengde, storleik eller liknande
    • utgiftene vart ein halv gong større;
    • dreie mutteren ein halv gong til;
    • den norske kystlinja går to og ein halv gong rundt jorda
  • flagge på halv stong
    la flagg henge om lag halvvegss ned på flaggstong for å vise sorg ved dødsfall og gravferd
  • halvt om halvt
    (etter tysk halb und halb) bortimot, så å seie
    • vere halvt om halvt trulova
  • med eit halvt auge
    med ein gong, med å sjå berre lausleg
    • at den er øydelagd, kan eg sjå med eit halvt auge
  • med eit halvt øyre
    utan å høyre godt etter
    • læraren lytta med eit halvt øyre
  • på halv tolv
    ikkje heilt rett, skeivt, tilfeldig, utan styring;
    på skeive
    • med hatten på halv tolv;
    • det har gått litt på halv tolv i det siste
Artikkelside

strykprosent, strykeprosent

substantiv hankjønn

Tyding og bruk

prosent av talet på kandidatar som har stroke til ein eksamen eller ei anna prøve
Døme
  • strykprosenten til eksamen var over 20
Artikkelside

tommelfingerregel

substantiv hankjønn

Tyding og bruk

omtrentleg, lettfatteleg regel som er lett å hugse
Døme
  • som ein tommelfingerregel gir vegvesenet tilskot på 40 prosent av kostnadene
Artikkelside

topp 2

substantiv hankjønn

Opphav

norrønt toppr; samanheng med tupp (1

Tyding og bruk

  1. øvste del av noko, ofte med rund eller spiss form
    Døme
    • toppen av bakken;
    • på toppen av fjellet;
    • snøen låg i kvite toppar;
    • i toppen av treet festa dei stjerna;
    • katten likte å sove på toppen av vaskemaskina
  2. samling av hår eller fjør på hovud til menneske eller dyr
    Døme
    • håret var sett opp i ein topp
  3. klesplagg til overkroppen for kvinner;
    Døme
    • ho var kledd i raud topp og svart bukse
  4. Døme
    • vere ør i toppen;
    • han er kvikk i toppen
  5. øvste sjikt i ei rangering, eit hieraki eller liknande
    Døme
    • toppane i næringslivet
  6. høgaste grad av noko;
    Døme
    • dollarkursen nådde ein ny topp;
    • banden slutta da dei var på toppen;
    • toppen er nådd, frå no går alt berre nedover
  7. brukt som adverb i bunden form eintal: maksimalt
    Døme
    • han får toppen 10 prosent av røystene

Faste uttrykk

  • frå topp til tå
    frå øvst til nedst
    • dei er kledd i grønt frå topp til tå
  • gå til topps
  • klar i toppen
    1. ikkje omtåka;
      edru
    2. med sitt fulle vit
      • jubilanten er klar i toppen
  • liggje på topp
    vere blant dei beste
    • laget ligg på topp i serien;
    • sjølvsagt ligg Noreg på topp
  • på topp
    1. på høgaste og beste nivå
      • forma er på topp
    2. med stort fokus, stor merksemd og liknande;
      viktigast
      • skule er på topp på prioriteringslista vår
  • på toppen
    i tillegg til noko (allereie bra eller dårleg)
    • på toppen av det heile vart ho kåra til den beste spelaren i turneringa;
    • på toppen av det allereie store lånet sette banken opp renta;
    • på toppen kjem 25 % skatt
  • ti på topp
    dei ti mest populære
  • til topps
    heilt til toppen av noko;
    heilt opp
    • heise flagget til topps;
    • dei gjekk heilt til topps før dei tok pause
  • toppen av/på kransekaka
    det beste eller likaste av noko;
    det beste, det som kjem til slutt
    • besøket hos ordføraren var toppen av kransekaka;
    • at laget hennar vann, var toppen på kransekaka
  • toppen av isfjellet
    det vesle som er synleg eller som er kjent, av noko langt større av same slaget som framleis er ukjent
  • vere i toppen
    vere den beste eller blant dei beste
    • dei er i toppen av serien
  • vere på toppen
    vere best
Artikkelside

smijern, smijarn

substantiv inkjekjønn

Tyding og bruk

mjukt jern med opptil 0,25 prosent karbon som kan smiast, men ikkje herdast (2;
til skilnad frå støypejern
Artikkelside