Avansert søk

Enkelt søk

Nynorskordboka 10 oppslagsord

tema

substantiv inkjekjønn

Opphav

av gresk thema ‘noko som er stilt opp’

Tyding og bruk

noko ein snakkar om;
emne for framstilling eller utgreiing
Døme
- eit heitt tema om dagen;
- tema for diskusjonen er eigendomsskatt
melodi som eit musikkstykke er bygd på
Døme
- tema med variasjonar
emne, idé som ein kan lese ut av ei bok, eit bilete eller liknande
Døme
- skam er eit sentralt tema i romanen

Artikkelside

blod

substantiv inkjekjønn

Opphav

norrønt blóð

Tyding og bruk

hos menneske og høgareståande dyr: raud kroppsvæske som hjartet pumpar gjennom blodårene, og som fører oksygen og andre næringsemne til kroppscellene og avfallsstoff bort frå dei
Døme
- gje blod;
- skjere seg til blods;
- blodet spruta da grisen vart stukken
i overført tyding: livskraft (1), huglag, temperament
Døme
- heitt blod;
- setje blodet i brann
avstamming, skyldskap
Døme
- av same blod

Faste uttrykk

blod er tjukkare enn vatn
slektskap betyr meir enn venskap
blått blod
brukt i uttrykk for å ha adeleg opphav
ha blått blod i årene;
ei kvinne av blått blod
eige kjøt og blod
eigne etterkomarar
friskt blod
nye og yngre krefter
få blod på tann
bli sterkt oppteken av noko og ha hug til å halde fram med det
gå nokon i blodet
bli ein del av nokon
arbeidet har gått han i blodet
helle/slå kaldt vatn i blodet på nokon
dempe sterke kjensler hos nokon
med kaldt blod
utan skruplar;
roleg og med overlegg
setje vondt blod mellom
skape uvilje eller harme mellom

Artikkelside

heit

adjektiv

Opphav

norrønt heitr

Tyding og bruk

særs varm
Døme
- fylle gryta med heitt vatn;
- ein uvanleg heit sommar;
- guten må ha feber, han er så heit;
- den heitaste dagen på lenge
intens, heftig (1), inderleg (1)
Døme
- heit debatt;
- heit kjærleik;
- det er heitt mellom dei
- brukt som adverb:
  gå heitt for seg
mykje omtalt;
populær (1)
Døme
- det heitaste bandet på festivalen;
- ho er eit heitt namn i media om dagen
kjenslevarm;
lidenskapeleg
Døme
- ha heitt blod;
- ei heit dame
brukt i banning
Døme
- kva i heitaste helvete er det du gjer?
- kva i heitaste har skjedd her?

Faste uttrykk

bli heit om øyra
bli opphissa
få det heitt
få det svært vanskeleg
han kjem til å få det heitt når dette blir oppdaga
heit i toppen
sint
ho vart heit i toppen da ho såg kva ungane hadde funne på

Artikkelside

steikjande, steikande

adjektiv

Tyding og bruk

som steikjer;
brennande varm
Døme
- steikjande solskin
brukt som forsterkande adverb: i svært høg grad;
overlag, særs
Døme
- det var steikjande heitt;
- han vart steikjande sint

Artikkelside

skåldevatn

substantiv inkjekjønn

Tyding og bruk

kokande heitt vatn til å skålde (1) med

Artikkelside

skålde

skålda

verb

Opphav

gjennom gammalfransk; frå latin excalidare ‘bade i varmt vatn’

Tyding og bruk

slå over heitt vatn for å losne og fjerne hår, fjør, skal eller liknande
Døme
- skålde busta av grisen;
- han skålda tomatane for å fjerne skinnet
- brukt som adjektiv:
  skålda mandlar
brenne seg på kokande vatn, vassdamp og liknande
Døme
- pass deg så du ikkje blir skålda i dusjen

Artikkelside

få det heitt

Tyding og bruk

få det svært vanskeleg;

Sjå: heit

Døme

han kjem til å få det heitt når dette blir oppdaga

Artikkelside

bakaromn

substantiv hankjønn

Tyding og bruk

omn (1) til å steikje brød og kaker i

Døme

heitt som i ein bakaromn

Artikkelside

brennande

adjektiv

Opphav

av brenne (

Tyding og bruk

som brenn
Døme
- eit brennande hus;
- ein brennande fakkel;
- under Spanias brennande sol
- brukt som adverb:
  brennande varm kaffi;
  det var brennande heitt ute
prega av sterke kjensler;
intens
Døme
- brennande lyst;
- brennande interesse;
- ho hadde eit brennande ynske;
- sjå på nokon med eit brennande blikk;
- ha eit brennande hjarte for alle som lid
- brukt som adverb:
  vere brennande harm;
  han var brennande oppteken av filosofi
særs viktig;
maktpåliggjande, presserande
Døme
- eit brennande spørsmål;
- ta opp ei brennande sak
- brukt som adverb:
  saka er framleis brennande aktuell
brukt forsterkande: svært stor, sterk
Døme
- i ein brennande fart
- brukt som adverb: særs, svært, veldig;
  jamfør brenn- (2)
  han fór brennande fort ut døra

Artikkelside

kokande

adjektiv

Opphav

av koke (

Tyding og bruk

brukt forsterkande til ord med tydinga ‘varme’ eller ‘varm’
Døme
- dei stod i kø i kokande varme
- brukt som adverb
  det var kokande heitt ute
i overført tyding: brukt forsterkande til ord med tydinga ‘sinne’ eller ‘sint’
Døme
- kokande raseri
- brukt som adverb
  vere kokande sint

Artikkelside