Avansert søk

Enkelt søk

Nynorskordboka 16 oppslagsord

svak

adjektiv

Opphav

av lågtysk swak

Tyding og bruk

som har liten styrke;
veik (2, 1), kraftlaus (1)
Døme
- ha svake musklar;
- han er svakare enn andre barn;
- ein svak vind;
- motoren var for svak
som toler lite;
sjukleg, skrøpeleg
Døme
- ha svake nervar;
- ho er framleis svak etter operasjonen
som har liten innverknad eller kraft
Døme
- ei svak gruppe;
- svak motstand
- brukt som substantiv:
  dei svake i samfunnet
- brukt som adverb:
  sjå behova til dei svakast stilte
som har liten makt eller autoritet
Døme
- ei svak regjering;
- få kritikk for svak leiing
som ein nesten ikkje legg merke til
Døme
- ei svak lukt;
- ein svak nedgang i talet på selde bustader;
- veksten var svakare enn venta
- brukt som adverb:
  eit svakt opplyst rom;
  ho klemde handa hans svakt
lite fast;
ettergjevande
Døme
- vere svak i trua
lite solid;
usikker
Døme
- ha svak økonomi
lite vellukka;
dårleg
Døme
- ein svak prestasjon;
- svake resultat;
- laget har hatt ein svak start på sesongen;
- dette er den svakaste boka hennar;
- regelverket er for svakt
- brukt som adverb:
  den norske krona står svakt
i grammatikk: med regelviss bøying;
linn (3);
til skilnad frå sterk (11)

Faste uttrykk

det svake kjønn
utdatert nemning for kvinner
svak bøying
bøying med tillagd ending i preteritum;
linn bøying;
til skilnad frå sterk bøying
svak side
feil, mangel
ei svak side ved rapporten;
undersøkinga har svake sider
svake substantiv
substantiv som endar på trykklett vokal;
linne substantiv;
til skilnad frå sterke substantiv
svake verb
verb som får bøyingsending i preteritum;
linne verb;
til skilnad frå sterke verb
vere svak for
gjerne ville ha;
ikkje kunne motstå
ho er svak for det søte

Artikkelside

underspele

underspela

verb

kløyvd infinitiv: underspela

Tyding og bruk

framstille med for svake verkemiddel;

motsett overspele

Døme

dei underspelar dei positive elementa og overspelar dei negative

Artikkelside

usårbar

adjektiv

Tyding og bruk

utan svake punkt
Døme
- anlegget er nesten heilt usårbart
som er vanskeleg å såre eller skade;
usårleg, motstandsdyktig
Døme
- ha ei kjensle av å vere usårbar;
- sjølvironien gjer henne usårbar

Artikkelside

vasstett

adjektiv

Tyding og bruk

som held vatnet ute;
som vatnet ikkje trengjer igjennom
Døme
- eg har heldigvis vasstette regnklede;
- kameraet skal vere vasstett
i overført tyding: som held;
som ikkje har svake punkt;
som ikkje kan kritiserast
Døme
- den mistenkte viste seg å ha eit vasstett alibi;
- vi har lagt ein vasstett plan

Faste uttrykk

vasstette skott
1. vasstette skiljevegger i skip
2. fullt skilje;
  uoverstigeleg barriere
  det er ikkje vasstette skott mellom dei to faga

Artikkelside

ta, take

taka

verb

kløyvd infinitiv: taka

Opphav

norrønt taka

Tyding og bruk

gripe med hendene eller reiskap (og halde fast eller flytte);
fate
Døme
- ta tauet;
- ho tok hardt i guten;
- ta boka frå bordet;
- han tek fram koppane;
- du må ta veska opp frå golvet
fange;
få tak i
Døme
- ta laksen i garn;
- ho tok fisk på snøre;
- dei har teke tjuven;
- ta nokon til fange
eigne til seg;
skaffe, hente;
krevje;
stjele
Døme
- ta lærdom av noko;
- ta heim varer;
- ta pengar ut av banken;
- kvar skal ho ta pengar frå?
- sitatet er teke frå Snorre;
- dei tok inn mykje i inngangspengar;
- banken tok høg rente;
- ta 650 kroner for turen;
- ta lommeboka frå nokon
få makt over;
tvinge til seg;
erobre
Døme
- ta ei festning;
- ta noko med vald;
- generalane har teke makta i landet;
- dei tok over styret;
- ta roret;
- faen ta deg!
- han tok henne fleire gonger
banke opp;
straffe;
drepe;
slakte
Døme
- eg skal ta deg kraftig;
- den store ville ta den vesle;
- bjørnen tek lam;
- vi skal ta grisen i morgon
få til å forsvinne;
fjerne
Døme
- nabohuset tek sola;
- han tok luven frå konkurrentane;
- ta blindtarmen
føre inn i ein ny tilstand;
overmanne, gripe
Døme
- sinnet tok han;
- gråten tek henne
kome borti;
røre, nå
Døme
- ikkje ta på den nymåla veggen!
- ta seg på kneet;
- det gjer vondt å ta på såret;
- vatnet er for varmt å ta i;
- ho tok varsamt på handa hans;
- ho vil ikkje ikkje ta i ei bok;
- flyet tek bakken;
- dei tok land lengst mot nord;
- bordet tok i veggen
verke på ei overflate;
kjennast, merkast;
røyne
Døme
- høvelen tek dårleg;
- dei nye skoa tek over rista;
- vinden tok godt;
- det tek i knea;
- sjukdomen tok på han;
- arbeidet tek på kreftene
føre til eit visst resultat;
lage
Døme
- ta knekken på nokon
gjere ei oppgåve;
lage;
fotografere
Døme
- ta oppvasken;
- ta ei avskrift;
- ho tok eit bilete
ha evne til å greie;
meistre
Døme
- båten tek sjøen lett
vinne, oppnå
Døme
- ta gullmedalje;
- ta stikk
bruke
Døme
- ta noko som mønster;
- dei tok tida til hjelp;
- ta noko i bruk
velje mellom fleire alternativ;
plukke ut
Døme
- eg tek den grå dressen;
- han tok parti for dei svake;
- ta nokon som vitne;
- ta nokon i lære
få i seg mat, drikke, medisin eller liknande
Døme
- ta tran;
- ho tek seg ein matbit
måle (1, 1)
Døme
- ta temperaturen;
- skreddaren tok mål
ha ei viss utstrekning i tid eller rom
Døme
- det tok lang tid;
- møblar som tek stor plass
ha plass til;
romme
Døme
- spannet tek to liter;
- ferja kan ta 80 bilar
gå eller føre i ei viss lei, på ein viss måte eller med eit særskilt framkomstmiddel
Døme
- ta til venstre;
- ta heim;
- ta seg fram;
- han tok trappa i eitt byks;
- ho tek båten inn til bryggja;
- ta los om bord;
- ta toget;
- dei tok bussen til byen
reagere eller oppfatte på ein viss måte;
forstå, tolke
Døme
- han tok det bra;
- dei tok det med fatning;
- dei tek det tungt;
- ta noko på alvor;
- du tek feil;
- ta noko bokstavleg;
- ta nokon med det gode;
- ho tok forklaringa raskt;
- dei tok han for ein annan;
- kva tek du meg for?
brukt i uttrykk for å meine noko eller gjere noko for å endre ein tilstand, ei utvikling eller liknande;
setje i verk ei viss handling
Døme
- ta mot til seg;
- ta seg saman;
- ta til vitet;
- ta ordet;
- ta ei avgjerd;
- ta sjansen;
- ta til nåde;
- ta i eid;
- ta ansvaret for noko;
- ta skulda for noko;
- ta vågnaden med noko;
- ta hemn;
- ta avskil;
- ta eksamen;
- ta seg ein tur;
- ta seg til noko;
- ta til våpen
brukt i uttrykk for at noko endrar seg på ein viss måte;
utvikle
Døme
- ta form;
- ta koking;
- ta eld;
- treet har teke skade av tørken;
- ta ende
brukt i ein konstruksjon med ‘og’ og eit anna verb: gjere, utføre (det som det andre verbet nemner)
Døme
- ta og gå heim!
- ho tok og hoppa ned
i grammatikk: bli følgt av eit visst ledd;
krevje ei viss form av eit tilknytt ord
Døme
- eit verb som tek objekt;
- nokre verb tek dativ på tysk

Faste uttrykk

ta att
1. nå att;
  innhente;
  ta igjen (1)
  dei tok meg att i bakken
2. gjere motstand;
  hemne;
  ta igjen (2)
  han fekk eit slag i magen, men ville ikkje ta att
3. rette opp, bøte på;
  kompensere;
  ta igjen (3)
  ta att det tapte
ta av
1. fjerne (frå)
  ta av loket;
  ho tok av kåpa;
  lensmannen vart teken av saka
2. gje ly, gje livd;
  live (4, 1)
  ta av for vinden
3. spakne
  vinden tok av utover dagen
4. gå ned i vekt
  han har teke av i det siste
5. byrje å stige kraftig;
  nå store høgder
  salet av el-bilar har teke av
6. leggje til side;
  halde av;
  reservere
  ta av ei vare til nokon
7. lette frå bakken
  flyet tok av
8. vike av frå ei retning
  dei har teke av frå hovudvegen
ta av seg
kle av seg
ta etter
herme etter;
etterlikne, kopiere
ta for seg
1. snakke alvorleg med
  mora tok guten for seg
2. forsyne seg godt
  han tek for seg av godsakene
3. ha som emne;
  drøfte
  boka tek for seg historia til menneska
ta i
gjere ein ekstra innsats
ta igjen
1. nå igjen;
  innhente;
  ta att (1)
  ho tok dei igjen i bakken
2. gjere motstand;
  hemne
  han ville ikkje slåst, og tok aldri igjen
3. rette opp, bøte på;
  kompensere;
  ta att (3)
  ta igjen for mange år med stillstand i næringa
ta imot
1. fange opp;
  motta
  ho tek imot ballen;
  ta imot helsinga
2. ynskje velkomen (og sleppe inn)
  ta imot gjestene
3. finne seg i å få
  han tek imot mykje kjeft
ta med
1. føre med seg;
  la få vere med
  ho tok med seg sekken;
  ta med barna til byen
2. inkludere i ein heilskap;
  ta omsyn til;
  rekne med
  ho har teke med seg mange erfaringar
ta opp
1. gje plass til (på skule)
  ta opp studentar
2. skaffe seg ved å låne
  ta opp lån
3. leggje fram (ei sak eller liknande);
  fremje
  ta opp saka til drøfting;
  ta opp problema
4. gjere opptak av lyd eller bilete
ta over
1. ta til eige eller i bruk noko som andre har ått eller brukt
  dei skal ta over butikken
2. ta på seg ansvar, plikt eller liknande som ein annan har hatt
  ta over som finansminister
3. kome i staden for
  asfalt tok over for grus på vegane
ta på
føre med seg slit og strev;
tære på;
røyne
det tek på å drive butikk aleine
ta på seg
1. kle på seg
2. vere villig til å ta ansvar for
  ta på seg ei oppgåve
ta seg
bli drektig
hoppa tok seg
ta seg av
1. gjere, utføre
  ho tok seg av førebuingane
2. ha omsorg for
  ta seg av gamle og sjuke
ta seg for
gripe etter noko å halde seg i;
finne feste
han måtte ta seg for med handa
ta seg fram
flytte seg framover
ta seg fram i ukjent lende
ta seg inn
1. kome seg inn
  nokon hadde teke seg inn i bygget
2. få igjen krefter;
  samle seg
  det tek tid å ta seg inn etter ei hard veke
ta seg opp
1. bli betre;
  rette seg
2. bli sterkare;
  auke
  vinden tek seg opp
ta seg til
(byrje å) gjere;
gå i gang
kva skal eg ta meg til?
ta seg ut
1. drive seg til det ytste
2. arte seg eller sjå ut (på ein viss måte);
  synast
  dette tek seg dårleg ut
ta til
byrje
det tok til å mørkne
ta ut
1. hente ut (gode, verdi eller liknande)
  ta ut pengar;
  ho har teke ut ferie i juli
2. velje ut (personar) til konkurranse eller liknande
  ta ut laget
3. skaffe offentleg kunngjering om
  ta ut separasjon;
  ta ut tiltale

Artikkelside

sosialdemokrati

substantiv inkjekjønn

Tyding og bruk

samfunnssystem tufta på blandingsøkonomi, demokrati og omfattande velferdsordningar, som særleg legg vekt på likeverd, tilnærma lik fordeling av gode og byrder og vern om svake
Døme
- sosialdemokratia i Norden
land med sosialdemokratisk regjering

Artikkelside

side

substantiv hokjønn

Opphav

norrønt síða, opphavleg ‘noko som tøyer seg nedetter’; jamfør sid

Tyding og bruk

høgre eller venstre del av menneske- eller dyrekropp
Døme
- liggje på sida;
- setje hendene i sida
på slakt: halv kropp utan hovud og lemer
Døme
- kjøpe ein bog og ei side
parti som vender utetter;
ytterflate på langs av noko
Døme
- bilen velta over på sida;
- bilen kom opp på sida av syklisten;
- sidene i ein trekant
- - bakside
  - fjellside
  - framside
  - skipsside
blad (3)
Døme
- sidene i ei bok;
- slå opp på side 200 i læreboka
del av rom, område eller tidsrom
Døme
- sitje på høgre sida i salen;
- gå på venstre sida av vegen;
- på andre sida av fjorden;
- på denne sida av nyttår
eigenskap
Døme
- ha sine gode sider
del, felt, område
Døme
- den økonomiske sida av saka;
- to sider av same saka
kant, retning til høgre eller venstre
Døme
- eg hadde ikkje venta dette frå den sida
parti (for eller imot)
Døme
- få tilslutnad frå alle sider;
- ha nokon på si side;
- ho på si side;
- vere med i krigen på feil side
slektsgrein;
jamfør farsside og morsside
Døme
- vere i slekt på begge sider

Faste uttrykk

leggje til side
spare, gøyme
ho legg til side litt pengar;
planane er lagde til side
på sida av saka
utanfor det eigenlege saksområdet
setje til side/sides
oversjå
få fullmakt til å setje til side forskrifter
side om side
på høgde med kvarandre;
jamsides
dei gjekk side om side
sterk side
god eigenskap
viljen til å hjelpe dei som er i naud, er ei sterk side ved folk
svak side
feil, mangel
ei svak side ved rapporten;
undersøkinga har svake sider
til sides
til ein annan stad;
bort
feie all tvil til sides;
ta eit steg til sides;
dra gardinene til sides
ved sida av
1. like inntil
  han trefte ved sida av blinken
2. jamsides med
  dei sat ved sida av kvarandre
3. i tillegg (til)
  ho fekk jobb, men fortsette å studere ved sida av
vere på den sikre sida
halde seg trygg;
ha teke åtgjerder

Artikkelside

kjønn

substantiv inkjekjønn

Opphav

norrønt kyn, påverka av latin sexus; i tydinga ‘grammatisk kjønn’ etter latin genus

Tyding og bruk

sum av fysiologiske eigenskapar hos individ som produserer same slag kjønnsceller
Døme
- kva kjønn har barnet?
- - hankjønn
  - hokjønn
  - tvikjønn
gruppe av individ eller organismar som anten har hankjønns- eller hokjønnseigenskapar
Døme
- arbeide for likestilling mellom kjønna;
- koret har songarar av begge kjønn;
- eg kjenner meg ikkje heilt heime i verken det eine eller det andre kjønnet
kjønnsorgan
Døme
- vise fram kjønnet sitt
i språkvitskap: kvar av to eller tre klasser som substantiva, adjektiva og ein del av pronomena er delte inn i;
genus (2)
Døme
- grammatisk kjønn;
- kva kjønn har dette substantivet?

Faste uttrykk

biologisk kjønn
genetisk og/eller anatomisk kjønn
det sterke kjønn
utdatert nemning for menn
det svake kjønn
utdatert nemning for kvinner
eit tredje kjønn
eit kjønn som ikkje er mann eller kvinne
juridisk kjønn
kjønn slik det er offisielt registrert i samfunnet
Stortinget har vedteke ei lov om endring av juridisk kjønn
sosialt kjønn
kjønn som andre opplever at ein høyrer til, og som ein blir sosialisert inn i

Artikkelside

hjarte, hjarta 1

substantiv inkjekjønn

Opphav

norrønt hjarta

Tyding og bruk

muskelorgan i blodkarsystemet som pumpar blodet rundt i kroppen
Døme
- ha dårleg hjarte;
- hjartet banka hardt etter løpet
om hjartet som sete for kjensler, sinnstilstandar og liknande: hug (1, sjel, sinn (1;
indre (1, 2)
Døme
- kjenne uro i hjartet;
- gjere noko med lett hjarte;
- gjere noko med tungt hjarte;
- av alt mitt hjarte;
- bli varm om hjartet;
- opne hjartet sitt for ein;
- bli så redd at hjartet står stille;
- hjartet heldt på å breste av sorg;
- hjartet hoppa i han av glede
kjensler;
medkjensle, hjartelag
hjarteliknande ting av ymist slag
Døme
- eit hus med hjarte i døra;
- eit halsband med hjarte i gull
inste del, kjerne
Døme
- i hjartet av Oslo

Faste uttrykk

granske hjarte og nyrer
saumfare dei inste tankane
ha eit godt hjarte
vere snill og miskunnsam
ha eit hjarte av stein
vere hard og kjenslelaus
ha eit stort hjarte
ha omtanke for andre
hen har eit stort hjarte for dei svake i samfunnet
ha hjarte for
ha medkjensle med, vise omsut for
ha hjarte for andre
ha hjartet på rette staden
vere godhjarta
ha noko på hjartet
ha noko å fortelje
i hjartet
inst inne
i hjartet er han venstremann
ikkje ha hjarte til
ikkje få seg til å gjere noko
kome frå hjartet
vere ekte og alvorleg tanke eller utsegn
leggje seg noko på hjartet
innprente seg
lett om hjartet
glad til sinns, utan uro i seg
liggje på hjartet
kjenne trong til å tale om
det er noko som ligg meg på hjartet
med handa på hjartet
for å vere heilt ærleg
med hjartet i halsen
svært spent eller redd
miste hjartet til
bli glad i (nokon)
på fastande hjarte
utan å ha ete
skyte hjartet opp i livet
ta mot til seg
varm om hjartet
glad, rørt
ho blir varm om hjartet når ho tenkjer på hjelpa ho fekk

Artikkelside

svak side

Tyding og bruk

feil, mangel;

Sjå: side, svak

Døme

ei svak side ved rapporten;
undersøkinga har svake sider

Artikkelside

Resultater per side: