Avansert søk

Enkelt søk

Nynorskordboka 42 oppslagsord

fornuft

substantiv hokjønn

Opphav

av lågtysk vornemen ‘oppfatte’

Tyding og bruk

sunn sans eller dømmekraft;
vit
Døme
- bruke fornuft;
- kome til fornuft;
- eig du ikkje fornuft?
- appellere til fornuft;
- vanleg fornuft;
- det er inga fornuft i dette;
- fornufta vil sigre;
- i strid med all fornuft
evne til logisk og rasjonell tenking;
rasjonalitet
Døme
- den reine fornuft;
- redsla vann over fornufta;
- late seg styre av kjensler framfor fornuft
det som er rett, vitug eller gagnleg
Døme
- ei handling bortanfor all fornuft;
- tale ein til fornuft

Faste uttrykk

sunn fornuft
allmenn evne til å oppfatte kva som er hensiktsmessig, rett, klokt eller liknande;
folkevit
bruke sunn fornuft for å avgjere saka;
vere utstyrt med sunn fornuft
ta til fornuft
innsjå kva som er mest føremålstenleg, rett, klokt eller liknande
be regjeringa ta til fornuft;
folk må ta til fornuft snart

Artikkelside

på ville vegar

Tyding og bruk

Sjå: vill

på ein stad der ein ikkje skal vere;
på avvegar
Døme
- gjerdet vart øydelagt av ein bil på ville vegar;
- treffe på ein grevling på ville vegar
på villspor når det gjeld moral, fornuft, fakta eller liknande
Døme
- når vanlege folk ikkje har råd til mat, då er vi på ville vegar;
- eg er redd ho har hamna på ville vegar i livet

Artikkelside

vill

adjektiv

Opphav

norrønt villr

Tyding og bruk

som veks eller lever i fri naturtilstand;
udyrka, utamd
Døme
- ville planter og dyr;
- temje ein vill hest;
- ville hundar
- brukt som adverb:
  denne planta veks ikkje vilt;
  det finst plassar der kattar lever vilt
aud, ulendt
Døme
- på ville fjellet;
- ville og forrivne fjell;
- eit vilt landskap
som ikkje kan orientere seg;
forvilla (1)
Døme
- gå seg vill
- - døgnvill
  - rådvill
som manglar kontroll eller hemningar;
styrlaus, kaotisk, oppjaga (2)
Døme
- ein vill dans;
- kampen vart villare og villare;
- vere på vill flukt;
- vill av raseri;
- vere vill etter tobakk;
- føre eit vilt liv;
- dei ulike meldingane skapte vill forvirring
- brukt som adverb:
  slå vilt om seg
som strir mot sunn fornuft;
planlaus, sprø (3), sanselaus (2)
Døme
- det var heilt vilt;
- er du heilt vill?
- ein vill plan;
- vere vill og galen;
- høyre eit vilt rykte
brukt som forsterkande adverb
Døme
- få besøk av vilt framande;
- vere vilt glad;
- ei vilt jublande folkemengd

Faste uttrykk

i sin villaste fantasi
innanfor det ein kan førestille seg;
med all si førestillingsevne
eg hadde ikkje i min villaste fantasi trudd eg skulle vinne
på ville vegar
- på ein stad der ein ikkje skal vere;
  på avvegar
  gjerdet vart øydelagt av ein bil på ville vegar;
  treffe på ein grevling på ville vegar
- på villspor når det gjeld moral, fornuft, fakta eller liknande
  når vanlege folk ikkje har råd til mat, då er vi på ville vegar;
  eg er redd ho har hamna på ville vegar i livet

Artikkelside

system i galskapen

Tyding og bruk

fornuft og samanheng i noko tilsynelatande kaotisk eller meiningslaust;

Sjå: system

Artikkelside

system

substantiv inkjekjønn

Opphav

frå gresk ‘samanstilling’

Tyding og bruk

heilskap av einskilde delar som høyrer saman
- - kloakksystem
  - nervesystem
  - solsystem
måte noko er organisert på;
metode, ordning (2), plan
Døme
- ordne noko etter eit fast system;
- setje noko i system
planfast samanstilling eller heilskap;
oversyn ordna etter visse prinsipp
Døme
- Linnés system;
- filosofisk system
- - desimalsystem
  - metersystem
  - talsystem
administrativ oppbygging eller organisering
Døme
- det politiske systemet vårt byggjer på folkestyre og parlamentarisme
- - samfunnssystem

Faste uttrykk

få ut av systemet
leggje bak seg;
bli fri frå, gløyme (2
spelarane måtte få tapet ut av systemet;
dei måtte få kjenslene for kvarandre ut av systemet;
eg har fått hendinga ut av systemet
setje i system
organisere eller strukturere for å skape oversikt og orden
dei nye rutinane vart sette i system
system i galskapen
fornuft og samanheng i noko tilsynelatande kaotisk eller meiningslaust

Artikkelside

sunn

adjektiv

Opphav

frå lågtysk og tysk

Tyding og bruk

som har god helse;
frisk (2, 4)
Døme
- vere sunn og frisk;
- sjå sterk og sunn ut
god for helsa;
helsesam
Døme
- sunn og næringsrik kost;
- mosjon er sunt
som syner omtanke;
fornuftig, praktisk
Døme
- sunn skepsis
bra, positiv
Døme
- sunn ungdom;
- slikt er ikkje sunn lesnad for barn
god, solid
Døme
- verksemda har ein sunn økonomi

Faste uttrykk

ei sunn sjel i ein sunn lekam
god psykisk helse i ein frisk og sterk kropp
sunn fornuft
allmenn evne til å oppfatte kva som er hensiktsmessig, rett, klokt eller liknande;
folkevit
bruke sunn fornuft for å avgjere saka;
vere utstyrt med sunn fornuft

Artikkelside

snakke

snakka

verb

Opphav

av lågtysk snacken, opphavleg lydord

Tyding og bruk

prate, samtale;
jamfør snakkast
Døme
- snakke saman;
- snakke med kvarandre;
- snakke på vegner av fleire;
- det er ikkje noko å snakke om;
- vi snakkar om alvorlege hendingar
skravle
Døme
- snakke i eit køyr;
- snakke seg frå noko;
- ho snakka uavbrote om barndomen sin
bruke taleevna si
Døme
- barnet kunne ikkje snakka enno;
- snakke russisk;
- snakke høgt
drøfte
Døme
- snakke forretningar
sladre
Døme
- dei snakkar om henne over heile byen
brukt i utrop om noko mektig
Døme
- snakk om flaks!
- du snakkar om flott resultat!

Faste uttrykk

snakke bort
leggje lita vekt på (ei sak eller eit emne)
ikkje snakk bort det barnet seier!
snakke etter munnen
jatte med
snakke for seg
argumentere for saka si
seljarane er gode til å snakke for seg
snakke forbi kvarandre
ikkje forstå kvarandre fordi dei snakkar frå ulike utgangspunkt
snakke frampå om
ymte om, byrje å snakke om, nemne
snakke nokon rundt
overtyde, overtale eller narre nokon ved hjelp av snakk;
rundsnakke
snakke nokon til rette/rettes
snakke nokon til fornuft;
irettesetje
snakke over seg
tale i ørska
snakke til
- vende seg til
  politikaren snakkar til heile landet
- irettesetje
  det nytta ikkje å snakke til bråkmakarane
snakke ut
seie noko som ligg ein på hjartet
dei snakka ut om det dei hadde opplevd