Avansert søk

Enkelt søk

Nynorskordboka 9 oppslagsord

tann

substantiv hokjønn

Opphav

norrønt tǫnn

Tyding og bruk

hard bite- og tyggjereiskap i munnen hos menneske og dei fleste andre virveldyr
Døme
- trekkje ei tann;
- ha vondt i tanna;
- kvite tenner;
- ha hol i tennene;
- smile med tennene;
- setje tennene i noko
tagg (1, 2) på tannhjul, tannstong eller eggen på ei sag eller liknande
Døme
- ei sag med skarpe tenner

Faste uttrykk

auge for auge, tann for tann
hemnprinsipp som seier at nokon skal bli straffa med ein skade som svarar til skaden han eller ho har valda ein annan
bite i hop tennene
ta seg saman;
halde ut
han beit i hop tennene og arbeidde så sveitten draup av han
flekkje tenner
vise tanngarden for å verke trugande
ein ulv som flekkjer tenner
føle nokon på tennene
undersøkje styrken, hensikta eller liknande hos ein annan part
duellantane følte kvarandre på tennene
få blod på tann
bli sterkt oppteken av noko og ha hug til å halde fram med det
hakke tenner
skjelve (særleg av kulde) så tennene skranglar mot kvarandre
halde tann for tunge
teie
lære seg å halde tann for tunge
med samanbitne tenner
med ei viss motvilje eller bitterheit
seie noko med samanbitne tenner;
gå med på avtala med samanbitne tenner
rusta til tennene
fullt utstyrt (med våpen)
setje tennene i
1. ete (2, 1)
  setje tennene i bagetten
2. gå i gong med noko (nytt)
  setje tennene i eit nytt prosjekt
skjere tenner
1. gnisse tennene mot kvarandre
  skjere tenner som liten
2. føle motvilje eller uro over noko
  eg skjer tenner berre av tanken
tennene på tørk
brukt skjemtande om utståande tenner i overmunnen
ein ungdom med tennene på tørk
tidas tann
den langsame, uavbrotne og forvitrande krafta som verkar når tida går
tåle tidas tann;
dei er prega av tidas tann
vise tenner
hevde seg;
vise styrke
vise tenner i maktkampen;
laget har byrja å vise tenner
væpna til tennene
svært godt utstyrt eller førebudd

Artikkelside

gras

substantiv inkjekjønn

Opphav

norrønt gras

Tyding og bruk

plante(r) i grasfamilien eller andre liknande (blomsterlause) vekstar som veks i store mengder
Døme
- liggje i det grøne, duftande graset;
- graset veks;
- graset kitla mellom tærne
gras (1) som dekkjer eit område, til dømes beitemark, plen eller idrettsbane
Døme
- spele tennis på gras
blad og stilk på rotvekst eller liknande;
til dømes potetgras
hasj, marihuana
Døme
- røykje gras

Faste uttrykk

bite i graset
tole nederlag;
tape (2, 2)
graset er alltid grønare på andre sida av gjerdet
det andre har, verkar betre enn det ein sjølv har
medan graset gror, døyr kua
dersom førebuingane tek for lang tid, blir det heile for seint eller uaktuelt
på gras
på vent;
i bakhanda
ha ein vikar gåande på gras i tilfelle ein fast tilsett blir sjuk
som eld i tørt gras
svært fort
rykta spreidde seg som eld i tørt gras
tene pengar som gras
tene mykje pengar raskt

Artikkelside

eple

substantiv inkjekjønn

Opphav

norrønt epli; samanheng med apal

Tyding og bruk

rund raud, grøn eller gul frukt av epletre
Døme
- hauste eple;
- mose eple;
- skjere eple til eplekake
potet, jordeple
Døme
- ta opp eple;
- setje eple
noko med form som liknar eit eple
- - adamseple
  - augeeple

Faste uttrykk

bite i det sure eplet
finne seg i noko ein ikkje liker
eplet fell ikkje langt frå stamma
brukt om person som liknar far sin eller mor si
stridens eple
det striden handlar om

Artikkelside

båt

substantiv hankjønn

Opphav

norrønt bátr, i tyding 4 av nederlandsk bot geven ‘gje, fire tau’; samanheng med bite i ei eldre tyding ‘kløyve’, ‘kløyvd og uthola trestamme’

Tyding og bruk

liten farkost til å ro eller til å drive fram med segl eller motor
Døme
- segle ein båt;
- gå om bord i båten;
- gå i båtane
- - lettbåt
  - livbåt
  - lystbåt
  - motorbåt
  - robåt
  - seglbåt
fartøy, skip (2
Døme
- ta båten til byen;
- få seg hyre på ein båt
- - fiskebåt
  - lastebåt
  - rutebåt
  - tankbåt
noko som i forma liknar på ein båt (1)
Døme
- skjere tomaten i båtar
- - appelsinbåt
  - lakrisbåt

Faste uttrykk

gje på båten
la noko fare;
gje opp
i same båt
i same (utrygge) situasjon
sitje stille i båten
unngå å trekkje til seg merksemd
så vidt båten ber
så vidt ein greier seg

Artikkelside

bite

bita

verb

Opphav

norrønt bíta

Tyding og bruk

setje tennene (eller tilsvarande harde munndelar) i (noko)
Døme
- hunden beit han;
- bite av ein munnfull av kaka;
- bli biten av eit insekt;
- ho beit ein bit av eplet
lage (noko) eller nå eit resultat med å bite (1)
Døme
- bite hol i noko
om fisk: ta agnet
Døme
- fisken bit godt
om kvass reiskap: ha evne til å skjere, hogge
Døme
- kniven bit godt
valde smerte
Døme
- kulda bit i andletet

Faste uttrykk

bite frå seg
forsvare seg (med kvasse ord)
bite hovudet av skamma
undertrykkje skamkjensla
bite i det sure eplet
finne seg i noko ein ikkje liker
bite i graset
tole nederlag;
tape (2, 2)
bite i hop tennene
ta seg saman;
halde ut
han beit i hop tennene og arbeidde så sveitten draup av han
bite i seg
ikkje la seg merke med (ei kjensle);
finne seg i (ei krenking) utan å ta til motmæle
desse påstandane måtte ho bite i seg
bite på
1. la seg narre;
  tru på
  dei beit på tilbodet
2. ha innverknad på;
  verke
  alderen bit ikkje på han
bite seg fast
setje seg fast;
bli verande
arbeidsløysa fekk bite seg fast;
smertene bit seg fast i kroppen
bite seg merke i
feste seg nøye ved (noko)
han beit seg merke i ei setning i sakspapira
noko å bite i
mat;
jamfør biteti
kaffi og noko å bite i

Artikkelside

svelgje, svelge

svelgja, svelga

verb

Opphav

norrønt svelgja, svelga

Tyding og bruk

med ei muskelrørsle i svelget (2 føre mat, drikke eller liknande ned i matrøyret
Døme
- svelgje ei tugge
halde att ein kjenslereaksjon, særleg gråt
Døme
- han svelgjer gråten i seg
i overført tyding: bite i seg;
finne seg i
Døme
- ho svelgde skamma
brukt som adjektiv: botnlaus, gapande
Døme
- eit svelgjande djup