Avansert søk

Nynorskordboka 1878 oppslagsord

gudsdom

substantiv hankjønn

Opphav

jamfør dom (

Tyding og bruk

om eldre forhold: metode for å prove uskyld eller skyld (til dømes ved eldprøve (1) eller jernburd), der teikn frå Gud skulle gjelde som dom

Artikkelside

-dom

substantiv hankjønn

Opphav

norrønt -dómr, jamfør engelsk -dom og tysk -tum; same opphav som dom ( med eldre tyding ‘eigenskap, tilstand’

Tyding og bruk

suffiks brukt til å lage substantiv av adjektiv;
i ord som kristendom, rikdom, sjukdom og ungdom
suffiks brukt til å lage substantiv av substantiv;
i ord som barndom og trolldom

Artikkelside

fjern

adjektiv

Opphav

gjennom eldre dansk fjær, frå lågtysk vern(e); jamfør norrønt fjar(ri)

Tyding og bruk

som ligg langt unna
Døme
- fjerne himmelstrok;
- fjerne slektningar;
- dette verkar fjernt for meg;
- det har eg ikkje den fjernaste idé om;
- turistar frå fjernare land
- brukt som substantiv
  frå fjern og nær;
  sjå noko i det fjerne
langt unna i tid
Døme
- i ei fjern fortid
tankespreidd, åndsfråverande;
utilnærmeleg
Døme
- du verkar så fjern;
- vere fjern i blikket

Artikkelside

vekse av seg

Tyding og bruk

utvikle seg vekk frå sjukdom, svakheit og liknande fordi ein blir eldre eller mognare;

Sjå: vekse

Døme

ho har vakse av seg allergien;
vi håpar han veks av seg desse nykkene

Artikkelside

veginspektør

substantiv hankjønn

Tyding og bruk

om eldre forhold: person som såg til at vegane heldt rett standard;

jamfør vegmeister

Artikkelside

vekselobligasjon

substantiv hankjønn

Tyding og bruk

om eldre forhold: omsetjeleg gjeldsbrev brukt ved kortvarige lån i bank;

jamfør vekselobligasjonslån

Artikkelside

vekse

veksa

verb

Opphav

norrønt vaxa

Tyding og bruk

om menneske og dyr: auke i lengd, høgd, omfang og liknande;
bli større
Døme
- jenta har vakse ti cm på eitt år;
- lamma veks og trivst;
- det voks fram ei ny tann;
- håret veks ut att
bli meir erfaren, mogen eller reflektert;
utvikle seg
Døme
- han voks med ansvaret;
- ho har vakse mykje etter at ho begynte å studere
om plante: gro (2, 2);
finnast (1), trivast (2)
Døme
- treet har vakse seg stort;
- gulrota veks best i sandjord;
- eika veks ikkje nordafjells
auke i mengd, tal, styrke og liknande;
stige (2, 3)
Døme
- elva veks;
- medlemstalet voks til nye høgder;
- irritasjonen voks jo lenger han måtte vente

Faste uttrykk

ikkje vekse på tre
vere sjeldan
gode kokkar veks ikkje på tre
vekse att
bli dekt av vokstrar;
gro att/til
vekse av seg
utvikle seg vekk frå sjukdom, svakheit og liknande fordi ein blir eldre eller mognare
ho har vakse av seg allergien;
vi håpar han veks av seg desse nykkene
vekse frå kvarandre
utvikle seg i kvar si retning
vekse frå seg
ikkje vekse meir;
ikkje bli høgare eller større
vekse i munnen
om mat: vere uråd å tyggje eller svelgje fordi maten byr ein imot, eller fordi ein er oppskaka
maten var harsk og voks i munnen på meg
vekse med oppgåva
bli meir dugande etter kvart som oppgåvene blir vanskelegare
elevane veks med oppgåvene
vekse opp
1. nå vaksen alder
  dei fikk fem barn, men berre tre av dei voks opp;
  han voks opp langs kysten
2. vere van med frå barndomen
  da eg voks opp, var det taco kvar fredag;
  ho er vaksen opp med klassisk musikk
vekse over hovudet
bli for omfattande eller vanskeleg
oppgåvene voks over hovudet på meg;
utgiftene veks oss over hovudet
vekse til
1. om person: bli eldre;
  bli større
  yngsteguten har vakse til
2. bli dekt med vokstrar;
  gro att/til
vekse ut av
1. bli for stor til klesplagg og liknande
  eg har vakse ut av buksa mi
2. ikkje ha stor nok plass
  butikken veks ut av lokala sine