Avansert søk

Nynorskordboka 5 oppslagsord

spøkje, spøke

spøkja, spøka

verb

Opphav

frå lågtysk; av spøk

Tyding og bruk

syne seg som spøkjelse;
gå att;
skrømte (1)
Døme
- det spøkjer der i huset;
- den døde spøkjer der om nettene
vere til stades;
dukke opp
Døme
- noko spøkjer i tankane
drive med spøk;
ikkje meine alvor;
fjase, skjemte, tulle
Døme
- dei spøkte og lo

Faste uttrykk

ikkje til å spøkje med
ikkje god å kome ut for
spøkje for
vere fare for;
sjå stygt ut
det spøkjer for kornhausten

galen

adjektiv

Opphav

norrønt galinn, opphavleg ‘fortrolla’; opphavleg perfektum partisipp av gale

Tyding og bruk

som er frå vitet, frå seg sjølv
Døme
- eg trur eg blir galen av dette bråket;
- mannen må jo vere sprøyte galen;
- te seg som galne
styrlaus (2), vill (4), laussleppt;
sinna
Døme
- galne påfunn;
- vere ung og galen;
- bli galen på ein for noko;
- full og galen
svært ihuga, huga eller hugteken;
vill etter
Døme
- ho er heilt galen etter han;
- han er galen etter å spele fotball;
- vere galen etter søtt
- - fartsgalen
  - fotballgalen
  - jentegalen
brunstig
Døme
- kua er galen
- - brundgalen
ikkje korrekt;
feilaktig, ukorrekt, urett (2, 1), vrang (3)
Døme
- ta galen lei;
- rette og galne svar;
- riv ruskande galne opplysningar;
- det er noko gale med motoren
- brukt som adverb
  klokka går gale;
  dei fór gale i denne saka
ikkje bra;
uheldig (3), lei (3, 2), ille (1, 2)
Døme
- det er noko gale fatt;
- det er for gale at han aldri skulle gifte seg;
- gå frå gale til verre;
- det heldt på å gå gale på køyreturen;
- det er så gale med meg no at eg søv ikkje om nettene
ulovleg, moralsk klanderverdig
Døme
- det er gale å lyge;
- dette er gale av deg;
- kome på galne vegar;
- kva har eg eigenleg gjort deg gale?

Faste uttrykk

aldri så gale at det ikkje er godt for noko
ei hending som berre ser uheldig ut, kan likevel føre med seg noko positivt

julerei, jolerei

substantiv hokjønn

Tyding og bruk

i folketru: følgje av vette som rir ikring i nettene føre og i jula og gjer skade;

juleskrei, oskorei

frostnatt

substantiv hokjønn

Tyding og bruk

i bunden form fleirtal: dei første nettene etter barsok;
jamfør jernnatt
natt med frost (1)
Døme
- snitt rosene før frostnatta tek dei

grisekøyring

substantiv hokjønn

Tyding og bruk

det å køyre fort og uforsiktig;

jamfør grise- (2)

Døme

politiet har fått fleire meldingar om grisekøyring i sentrum;
området opplever mykje grisekøyring om nettene